‘The Khotyn Campaign of 1621’ właśnie się ukazała!

Dziś jest dla mnie wyjątkowy dzień: dziesiąte urodziny mojego syna Ezry i wydanie mojej nowej książki ‘The Khotyn Campaign of 1621’. To moja czwarta książka z serii ‘Century of the Soldier 1618-1721’ i czwarta współpraca z utalentowanym Siergiejem Szamenkowem, który przygotował kolorowe plansze z wizerunkami żołnierzy i dwie dodatkowe postaci na okładki.

Tym razem chciałbym przedstawić historię wojny pomiędzy Rzeczpospolitą Obojga Narodów a Imperium Osmańskim, która toczyła się w latach 1620-1621. Choć tytuł sugeruje jedynie bitwę pod Chocimiem w 1621 r., tak naprawdę zawarłem tu także dość szczegółowy rozdział opisujący ostatnią wyprawę hetmana Żółkiewskiego do Mołdawii w 1620 r.

W pracy znajdziecie opis głównych armii biorących udział w wojnie: polskiej, litewskiej, kozackiej, osmańskiej i tatarskiej; co jak mam nadzieję pomoże w lepszym zrozumieniu ich organizacji, możliwości i liczebności. Sama kampania chocimska opisana jest w trzech rozdziałach: pierwszy obejmuje przygotowanie wojsk, drugi ich przemarsz w kierunku Chocimia i pierwsze walki w Mołdawii, trzeci to kronika historia oblężenia obozu polsko-litewsko-kozackiego obejmująca wrzesień i początek października 1621 roku.

Mam nadzieję, że Wam się spodoba. Jak zawsze zachęcam do przesyłania komentarzy i uwag. A w międzyczasie pracuję już nad kolejną pracą…

‘The Khotyn Campaign of 1621’ jest już dostępna na stronie Helion & Company w specjalnej promocyjnej cenie. 

 

To Chorwatów, to Francuzów, to Wallonów

 

W lutym 1621 roku książę Jerzy Zasławski raportował królowi Zygmuntowi III sytuację lisowczyków powracających ze służby cesarskiej. Żołnierze ci chcieli się w tym momencie zaciągnąć na służbę Rzplitej, by wejść w skład armii szykowanej do walki z Turkami. Zasławski odradzał zaciągnięcie całego pułku, sugerując wręcz by chorągwie zostały zwinięte a ludzie odesłani do domów. Motywował to tym, że lisowczycy jako kupy swawolne będą niszczyć tereny przez które przyjdzie im maszerować, z wielkim i niesłychanym przekleństwem. Zamiast tego sugerował, by rotmistrzowie królewscy wybrali co lepszych żołnierzy z rozwiązanych jednostek i zaciągnęli ich do swoich chorągwi, gdzie będą podlegać dyscyplinie wojskowej. Najciekawszy fragment dotyczy składu ‘narodowościowego’ wracającego pułku: Bo tam już Polaków mało, jako sami powiadają, wybito co najlepszych, a zaś nacisnęło się to Chorwatów, to Francuzów, to Wallonów, których jaka fides[1] i jakie obsequium[2] racz to WKM obaczyć. Bardzo ciekawie musiała wyglądać taka maszerująca ‘międzynarodowa’ ekipa tej jazdy.

---

[1]              Wyznanie, czyli w tym kontekście religia.

[2]              Podległość.

By the sword, famine, sickness and cold

 

Jako że już październik, zabrałem się za pisanie następnej książki (tak, miesiąc odpoczynku pomiędzy pisaniem zleciał nader szybko). Po ‘Potopie’ teraz czas na wojnę chocimską 1621 roku. Wypisując sobie co ciekawsze fragmenty z relacji sir Thomasa Roe, angielskiego ambasadora w Konstantynopolu, znalazłem zapisek dotyczący strat tureckiej armii w czasie kampanii chocimskiej w 1621 roku. Mimo że liczby wydają się nader przesadzone, to jednak warto je podać, wszak Roe czerpał informacje bezpośrednio od Turków. Tłumaczenia z języka angielskiego własne, czyli jak to często nader luźne. Roe wspomniał, że armia turecka miała pod Chocimiem 300 000 ludzi, ‘mimo że niektóre raport mówią [nawet] o 600 000’. Co więc napisał o stratach:

Według relacji tych biorących udział w owej wojnie, w tureckim obozie, od miecza, głodu, chorób i chłodu, zginęło około 80 000 ludzi i około 100 000 koni; a ci którzy przeżyli, po powrocie wyglądali tak nago, biednie i chorowicie, że byli widocznym przykładem tego jakie poniesiono straty i przez co musieli przejść.

Co ciekawe, Roe wspomniał też i o stratach strony polskiej:

Polacy, w swych okopach, stracili blisko 20 000 [ludzi] z powodu głodu na który cierpieli w czasie oblężenia.

Z drzewkami i szablami tylko na kształt węgierskiego usarza

Kilka ciekawych fragmentów z relacji polskiego szpiega, który był świadkiem wymarszu sułtana Osmana II i armii tureckiej z Konstantynopola (czy jak kto woli Stambułu) 29 kwietnia 1621 roku. Całość opisu jest bardzo obszerna, wynotuję więc tylko część:

I.                     Sułtan Osman II w czerwoney ferezji atłasowey, gronostaikami podszytey, w dołamanie czerwonym atłasowym w pąsy drukowanym, na koniu żółtawey sierści, pod dwiema kitami siedział

II.                   Wojna wojną, ale trzeba było zabrać psy myśliwskie: psów brytańskich[1], ogarów swor 6, chartów smyczów 2.

III.                 Sułtanowi towarzyszył ogromny dwór, liczący 4000 ludzi.

IV.                Cztery wozy sułtańskie, po cztery konie siwych [każdy]. Jeden wóz złotogłowiem kryty, drugi zielonym suknem, dwa czerwonym suknem także.

V.                  Słonie 4 z namiotkami pięknemi, może w każdym osób 15 siedzieć.

VI.                Wielbłądy z pieniędzmi których naliczono 400.

VII.               A na koniec ciekawostka, nietypowy oddział janczarów konno pod jedną chorągwią z drzewkami i szablami tylko na kształt węgierskiego usarza.

---

[1] Tu mam problem z odczytaniem źródła, może chodzi o „brytany” czyli popularne na dworze sułtańskim duże psy, jak mastiffy?

Tryumf Zygmunta III

[Tydzień z Zygmuntem III – wpis 5/7]

Tym razem będzie obrazkowo, ale wizerunek chyba mało znany więc warto się nim podzielić. Autorem jest rytownik Schelte Adamsz. Bolswert (1586-1659), niestety brak dokładnego datowania, sam wizerunek i jego symbolika wskazują jednak że dzieło powstało po 1621 roku.

Widzimy tu króla Zygmunta III tryumfującego nad Turcją – uosabianą przez orientalnie ubraną figurę z prawej strony. Siedzący na tronie władca jest flankowany przez Rzplitą (przedstawioną jako wojownicza Minerwa) i Szwecję (a ta to z kolei dosyć smutnie wyglądają matrona). Po lewej stronie króla widzimy postać przedstawiającą Moskwę, ofiarowującą królowi koronę carską. Do tego sporo ciekawych detali, jak zdobyczne chorągwie i broń.

[Ze zbiorów Rijksmuseum.]

Ozdoby sarkofagu Zygmunta III

Sporo ostatnio było w mediach informacji o tym jak odrestaurowane sarkofagi polskich władców wróciły do katedry na Wawelu. Jednym z nich  jest cynowy sarkofag Zygmunta III, któremu przywrócono kolory i złocenia. Życzliwy Czytelnik bloga (pozdrawiam niezwykle serdecznie!) podesłał mi kilka przepięknych zdjęć, na których możemy podziwiać tryumfy oręża polskiego pod Smoleńskiem w 1611 roku i Chocimiem w 1621 roku. Bardzo ciekawe detale, mam nadzieję że przypadną Wam do gustu.

Szereg trupów; nędznych, obdartych i schorzałych

W 1623 roku w Krakowie Józef Bartłomiej Zimorowic opublikował Pamiątkę wojny tureckiej w roku MDCXXI od polskiego narodu podniesioną. Niestety nie udało mi się znaleźć online tego dzieła, jednak w wydanej w 1844 roku Kronice miasta Lwowa Dyonizego Zubrzyckiego można przeczytać bardzo interesujący fragment oparty o zapis Zimorowica. Zubrzycki opisał tam powrót armii polsko-litewskiej spod Chocima, ukazujący w jak trudnej sytuacji znaleźli się żołnierze po tej jakże trudnej kampanii.

Po odjeździe królewskim[1] przedstawił się miastu okropny obraz śmierci i zniszczenia. Przynieśli królewicza[2] schorzałego w lektyce. Domownicy i giermkowie jego, niegdyś na wspaniałych koniach, wlekli się za nim pieszo. Nadciągnęło woysko, czyli jak Zimor[owic] pisze szereg trupów; nędznych, obdartych i schorzałych, którym nie wodzowie, lecz śmierć przewodniczyła. Niedobitki te schorzałe porozciągali się przed deszczem po podsieniach miasta, i po podstrzeszach, umierając przy kromce wyżebranego chleba. Zlitował się miasto kazało rozłożyć żyjących jeszcze po szpitalach, a trupów pogrzebać. Z umieszczonych w samym szpitalu ś. Łazarza umarło więcej jak dwa tysiące ludzi.

---

[1] W czasie trwania wojny Zygmunt III przez pewien czas przebywał w Lwowie, po otrzymaniu wieści o zawarciu pokoju wyruszył do Warszawy.

[2] Królewicz Władysław Waza chorował praktycznie przez cały okres kampanii.

Polacy i Litwini vs Słoń - 1:0

[słoń na ilustracji nie jest oczywiście z armii tureckiej w XVII wieku, ale obrazek jest tak śliczny, że nie mogłem sobie darować]

Notka będzie dziś krótka, ale jakże ciekawa. Jan Czapliński, ochotnik walczący na czele konnego pocztu pod Chocimiem w 1621 roku, wynotował w swoim liście do Jerzego Radzimińskiego informację o znaczącym (no jakby nie patrzył, to sporym...) sukcesie polskich kanonierów:
Wielbłądów, bawołów, w wojsku nieprzyjaciela wielka moc, ale elefantów jeno 8, i to jednego z działo ubito.
To chyba jedyny znany - a przynajmniej jedyny z jakim się spotkałem - przypadek ustrzelenia tureckiego słonia przez polską artylerię. Oj musiało to bardzo zasmucić Turków. No i poczciwiny szkoda...

Boso, ale w ostrogach?

Organizacja wyprawy chocimskiej w 1621 roku była ogromnym wyczynem logistycznym, zarówno dla Korony jak i dla Litwy. Od podstaw utworzono silną armię, złożoną zarówno z licznych chorągwi jazdy jak i oddziałów piechoty. Nic dziwnego, że przy tak skomplikowanej operacji, nie obeszło się bez zgrzytów. Część listów przypowiednich – zwłaszcza dla jednostek cudzoziemskich – nie została zrealizowana i została tylko ‘na papierze’ (panie von Arnim, to do pana!). Co gorsza, wiele oddziałów które dotarło do Chocimia także miało poważne braki, zarówno w stanach liczebnych jak i dostępnym ekwipunku. Znany z surowości hetman Jan Karol Chodkiewicz tak pisał do króla Zygmunta (list datowany 27 lipca 1621 roku, z obozu pod Chocimiem):

Roty niektóre nie tylko, że nie są spełna według listów W. K. Mci przypowiednich, ale w konie i w rynsztunki baczo skąpe i nędzne, że jeden od drugiego na popis zbroi, ruśnic, pałaszów, a nimal i koni i pacholików pożyczali, że zgoła niemasz na co patrzeć.

W tym samym liście Chodkiewicz skrytykował też inne mętne praktyki niektórych rotmistrzów, którzy:

Pieniąze ze skarbu W.K.Mci na roty wziąwszy na swoję potrzebę obrócili, a towarzystwo na kredyt tylko w służbę zaciągnęli. Zaczym też tak płocho na granicę przychodziwszy sami i konie znędznieli prędko, że samego towarzystwa z pocztami spod różnych chorągwi do kilkadziesiąt z wojska uciekło.

 [Cytaty za pracą „Disciplina Militaris” w wojskach Rzeczypospolitej do połowy XVII wieku, autorstwa Karola Łopateckiego. Jestem właśnie w trakcie lektury, jak skończę to zrecenzuje na blog]

Na ziemi jak zdechłe walały się

W votum Tomasza Zamojskiego na sejmie warszawskim  w 1624 roku znalazłem ciekawe informacje na temat wojny chocimskiej z 1621 roku. Pan Tomasz wspomniał bowiem na forum sejmowym  o trudnych warunkach atmosferycznych w czasie tej kampanii, które szczególnie dały się we znaki Turkom. Co prawda Zamojski pod Chocimiem nie walczył, one dni w Tarnopolu będąc, niemniej jednak miał niejedną okazję dowiedzieć się szczegółów od naocznych świadków.

Pomnę one dni, których wielkiemu i sławnemu hetmanowi Chodkiewiczowi Bóg wszechmogący buławę wielką odbierał[1], aby był sam w wojsku WKM[2] hetmanił, jakie uprzedziwszy słuszny czas we wrześniu, choć nieznaczne zimna, wiatry, grady, że te szkapy tureckie, cośmy ich trochę mieli w taborku, aż na ziemi jak zdechłe walały się, i byśmy ich byli do miast nie wwiedli, przyszłoby im pozdychać. Takiemi wietrzykami, które czynią wolą jego, rozwiał p. Bóg jak pierze i elusit[3]nieprzyjacielską potencyą. Taką inwencyą wojska p. Bóg WKM. Bronił, gdy zubożało w wojenną (a)municyą, i gasił ten ogień i te pioruny niezwyczajnem zimnem, pomroził tak wiele szkap, wielbłądów, mułów, aż same te pogańskie bestye.

To ciekawy przykład na to, jakie trudności napotykała armia turecka – a zapewne zwłaszcza jej azjatyckie kontyngenty – w czasie jesiennych miesięcy w Europie. Co prawda na mniejszą skalę, ale powtórzy się to znów pod Chocimiem w 1673 roku, kiedy hetman Sobieski „przetrzymał” oddziały tureckie przez noc.

---

[1] Pięknie tu pan Tomasz opisał śmierć Chodkiewicza.

[2] Królewicz Władysław Waza.

[3] Omamił. 

Przybył szatan i skręcił mu szyję

Nieopłacone wojsko z wojny chocimskiej 1621 roku zawiązało konfederację, domagając się zaległego żołdu. Ten wypłacono dopiero w sierpniu 1622 roku, była to – bagatela – suma 1 654 048 złotych. Na czele owej konfederacji wojskowej stanął Aleksander Kowenicki, niestety nie udało mi się znaleźć żadnych informacji o owym wojaku. Albrycht Stanisław Radziwiłł tak oto opisał niechlubny los marszałka buntowników:

Marszałek ich widać miał stosunki z diabłem i zachorowawszy, udał się do oo. Franciszkanów do Samborza. Leczono go różnemi lekarstwami duchownemi, wszakże diabeł odgrażał się, że mu pewnie szyję złamie. Lecz ponieważ co dzień od braci strzeżony, myślał, że się już od niebezpieczeństwa uwolnił. Razu jednego, gdy w łaźni klasztornej zrzucił koszulę i z dozwolenia boskiego razem relikwie, które nosił, z szyi spadły, przybył szatan i rzekłszy te słowa: „Wszak powiedziałem ci Aleksandrze, że cię zabiję”, skręcił mu szyje. Potem nastąpiły błyskawice i pioruny i na folwarku za miastem, gdzie były stajnie, kilkoro koni piorun zabił.

Uwielbiam takie historie, można od razu rozpisywać przygodę do sesji ‘Dzikich Pól’. 

Wierni to Tatarowie JKM - cz. V

Wieki temu robiłem sobie wypisy z Herbarza rodzin tatarskich w Polsce, autorstwa Stanisława Dziadulewicza[1]. Ciekawiła mnie kwestia Tatarów walczących przeciw Szwedom w okresie 1621-1629, przy okazji udało się znaleźć i kilku którzy stanęli do walki pod Cecorą i Chocimiem. Zaskoczyło mnie, jak wielu (11 lub 12) szlachciców tatarskich miało zginąć w Inflantach, zwłaszcza w 1627 roku. Gros z nich służyła zapewne w komputowych chorągwiach kozackich, na których spoczywał ciężar „małej wojny” przeciw Szwedom. Na pewno kwestia owych strat wymaga dokładniejszego badania, trafia do stosu ‘do zrobienia’… Poniżej lista z owych wypisków, sądzę bowiem iż warto pamiętać o „naszych” Tatarach, którzy przez wieki przelewali krew za Rzplitą.

- Bohdan Assanowicz herbu Obrona v. Akszak - zginął w 1627 roku w Inflantach

- rotmistrz Machmeć Islamowicz Carewicz-Puński – poległ pod Chocimiem w 1621 roku

- Agis Hasieniewicz (Hosieniewicz) – zginął w Inflantach w 1627 roku

- Husejn Karacz – w 1631 roku w rewizji dóbr tatarskich jako ‘dzielny żołnierz’

- Minko Kasimowicz v. Kasymowicz, herbu Kasymowicz  - prawdopodobnie zginął w Inflantach w 1627 roku

- Abrahim Kasimowicz v. Kasymowicz, herbu Kasymowicz  , ‘dzielny rotmistrz królewski w wojnach z Moską i Szwecją’  (wojna 1600-1611?)

- Alej Korsak herbu Kotwica – prawdopodobnie zginął pod Cecorą w 1620

- Szczęsny Korycki herbu Koryca – zginął w 1627 roku w Inflantach

- Abrahim, Furs i Juchno Łostajscy, herbu Ułan – rotmistrze, wszyscy zginęli w 1627 roku w Inflantach

- Eljasz Łowczycki  -w 1620 roku rotmistrz chorągwi lekkiej

- Adam Bohatyrewicz – rotmistrz królewski, zginął w 1627 roku w Inflantach

- Janusz Łowczycki (Bohatyrewicz Łowczycki?) – rotmistrz w wojnie smoleńskiej

- Kasym (Kacper) Karymowicz Rudnicki znany jako ‘murza Baryński’ – walczył w wojnie moskiewskiej, wołoskiej i Inflantach, zginął wraz z synami Chasieniem i Szachmancerem pod Lehnwartem[2] w Inflantach w 1627

- Izmael Alejewicz Talkowski  -w 1610 roku otrzymał przywileje za odznaczenie się w Inflantach

- Musa Abrahimowicz Tarasowski (Tarasowicz) – zginął w 1627 roku w Inflantach

---

[1] Wydane w Wilnie w 1929 roku.

[2] Nie jestem w stanie zidentyfikować tego miejsca, chociaż może chodzić o Lenowart (Lennerwarden) lub Liwenmojzę (Lievenhof). 

Dragonia pod Chocimiem w 1621 roku - uzupełnienie

Dziś króciutko, ale za to o jednej z moich ulubionych formacji. Znalazłem bowiem kolejny zapisek na poparcie tezy o tym, że w 1621 roku w składzie armii polsko-litewsko-kozackiej broniącej Chocimia znaleźli się dragoni. Pisałem już o tym kiedyś na blogu, okazało się jednak, że przegapiłem wtedy jeden z zapisów z Dziennika wyprawy… autorstwa Jakuba Sobieskiego. Pod datą 10 sierpnia można tam bowiem znaleźć następującą informację:

Czata dla żywności na dwa albo trzy dni z Lipnickim wyszła; była jego chorągiew kozacka sto pięćdziesiąt koni, draganów pięćdziesiąt Rychterowych i kilka set pacholików z rusznicami.

Co prawda jest to już cytowane wcześniej źródło, niemniej jednak kolejna wzmianka potwierdzałaby teorię, że ‘niemiecka’ kompania Rychtera (Richtera?) składała się właśnie z dragonów.

Repliki, dupliki i rżnięcie po pysku

Dziś Sylwester, więc powinno być hucznie, z przygrywającą w tle muzyką. Niniejsza opowiastka będzie miała zarówno aspekt muzyczny, jak i rozrywkowy – bo ten i ów w pysk tam dostanie. Tak oto kłótnie polskich i kozackich muzykantów (najprawdopodobniej w trakcie kampanii chocimskiej 1621 roku) opisał naoczny świadek:

I w takowych kłopotach nie było spokojności, bo surmacze nie ustawali przygrywania na swoich surmach. Te szałamaiste dudki swojakiego były rodzaju: a to jedne, na lewą rękę, z jedną dziurą w sobie, głos miały poważny; zasię drugie, na rękę prawą dziur miały dwie, a głos wydawały nad imaginację hałaśliwy i skoczny. Gdy tylko nasi trębacze wzięli coś wytrąbywać, surmarze dalejże sobie! I choć, niby, to samo grają, przedsię z przeraźliwością bisurmańską. Tedy trębacze to tamtych i za łby: A owi na to: . I tak repliki, a dupliki, aż rżną się wzajem w pysk. Jednym w sukurs od ich chorągwi, drugim od secin ten i innych bieży: nie było kłopotu – a masz tumult w obozie! I tak co dnia. Zakazano wreszcie surm całkiem jak tylko w szczerym polu. I dobrze, bo szpetne to granie.

Na tak wesołą i skoczną (acz nieco bisurmańską) nutę życzę Wam dobrej zabawy w Sylwestra i wszystkiego dobrego w nadchodzącym Roku Pańskim 2014! Oby nie był gorszy niż odchodzący dziś stary rok…

Potrzeba kilkaseth Raytarow

Wątek rajtarii walczącej pod Chocimiem w 1621 roku już kilkakrotnie pojawiał się na blogu, zwłaszcza w dwóch wpisach:

http://kadrinazi.blogspot.co.uk/2010/05/gesta-strzelba-rajtaria-pod-chocimiem-w.html

http://kadrinazi.blogspot.co.uk/2010/10/rajtaria-pana-tomasza.html

Znalazłem właśnie kolejne (acz niezbyt szczegółowe) źródło dotyczące tego tematu, dokładnie rzecz biorąc zaciągu rajtarów. Wiemy już z poprzednich wpisów, że żołnierzy tej formacji szukano w Inflantach i na Śląsku. Jednak i północna Polska miała dostarczyć materiału żołnierskiego. Sam król Zygmunt III napisał bowiem do Szymona Rudnickiego, biskupa warmińskiego, strony [w sprawie] Raytarów zaciągnienia. W liście tym monarcha żądał, by Rudnicki z wszelaką pilnością zajął się zaciągiem kilkuset rajtarów. Zygmunt III kilkakrotnie powtórzył, że kraj stanął w obliczu ogromnego niebezpieczeństwa, stąd też za pozwoleniem wszystkich stanów należy czym prędzej zaciągać żołnierzy. Monarcha wyraził nadzieję, że w obliczu zagrożenia biskup stanie na wysokości zadania, dzięki czemu przysłuży się Rzplitej i zyska wdzięczność władcy. Chociaż w liście brakuje szczegółów, wydaje mi się że może chodzić tu o zaciąg regimentu Jana Weyhera, wojewody chełmińskiego – jednostka ta miała liczyć  700 koni i do obozu chocimskiego dotarła razem z pułkiem królewicza Władysława.

Na dalsze okropne skazało męczarnie

[blogspot mi już chyba tego posta nie odda, więc wrzucam jeszcze raz]

Sporo miejsca poświęciłem na blogu tureckim relacjom z 1683 roku, opisującym wyprawę wiedeńską. Tym razem pora cofnąć się o kilka dekad, do czasów kampanii chocimskiej 1621 roku – i od czasu do czasu zacytuję jak źródła tureckie opisują owa wojnę. Na początek preludium do samej kampanii czyli walki turecko-kozackie latem 1621 roku. Opis będzie niestety dosyć drastyczny, ukazując że nie przebierano w środkach, a los jeńców bywał straszliwy …

Niebawem [13 lipca] Kapydan-pasza, który płynąc od Bogazu napotkał był czayki kozackie, wędrujące na rabunek, i z tych pięć statków zatopiwszy wraz z ludźmi, ośmnaście innych w niewole był zabrał, przybył dla ucałowania ręki padiszaha, i mnóstwo zakutych w żelaza przyprowadził z sobą niedowiarków. Za tak świetną wyprawę dwakroć wspaniałem został odziany futrem, podobnąż nagrodę otrzymał dla ośmnastu janczarskich na flocie urzędników; woysko zaś, poświęcając swey rozrywce zabranych potępieńców, część ich na cele do strzelania z łuku obróciło, a z tych kilku sam sułtan własnemi przeszył groty; innych rozerwał słoniami; niektórych na rozszarpanie hakami lub na wpół rozcięcie, i na dalsze okropne skazało męczarnie: jeden z nich tylko, odstępca od wiary islamskiey, na drobne cząstki rozrąbany został.

Służąc sławie W. Kr. Mci i Rzplitej

Przeglądając Punkta od wojska podane do sejmu 1622 rok, opisujące co uczestniczące w wojnie tureckiej 1621 roku wojsko uniżenie prosi W. Król. M. Pana swego Miłościwego znalazłem kilka interesujących fragmentów, dotyczących zasłużonych żołnierzy. Bardzo to ciekawa sprawa, ukazująca losy mniej znanych wojaków, za którymi jednak konfederacja wojskowa upomniała się u monarchy. Smutne to jednak losy, ukazujące jak trudne było życie wielu spośród towarzyszy wojujących z Turkami i Tatarami. Poniżej kilka przykładów, zapewne kiedyś wrócę do tego tematu i wypiszę kolejne.

Za p. Szymonem Kopycińskim, który od lat dwudziestu i dawniej ustawicznie służy W. Kr. Mci P. n. M i Rzplitej, któremu i teraz pod tę expedycyą żona i dziadki przez nieprzyjaciela w niewolę są pobrane, majętność wszystka szablą i ogniem jest zniesiona, a potym i sam w obozie w obozie substansyą wszystką stracił, żeby miłościwą łaskę W. Kr. Mci odniósł uniżenie prosimy.

Za p. Jakóbem Bobowskim, który do siwego włosa służąc sławie W. Kr. Mci i Rzplitej nagrody żadnej nie odnosi, uniżenie prosimy W. Kr. Mci abyś W. Kr. M. łaskę swą onemu pokazać raczył.

Za pp. Olbrychtem Wojszą i Gasprem Śliwnickim, którzy od młodości lat swych aż dotąd służą sławie W. Kr. Mci i Rzpltej, a żadnej nieodnoszą nagrody, żeby miłościwą łaskę znali W. Kr. Mci uniżenie prosiemy.

Za p. Janem Kłodnickiem, który od lat dwudziestu kilku ustawicznie służy na sławę W. Kr. Mci P. n. Mił. i Rzpltej, który i teraz w obozie wszystko stracił, zona i dziatki przez nieprzyjaciela w niewolę są pobrane, majętność wszystka zniesiona, jeszcze i dotychczas w więzieniu dziatki swe ma, a nie ma ich czym oswobodzić, żeby miłościwą łaskę W. Kr. Mci P. n. Mił. odniósł uniżenie prosiemy.

Za p. Stanisławem Kazanowskim, który także od dwudziestu lat służy W. Kr. Mci i ojczyźnie, z niemałym uszczerbkiem zdrowia i substancyi swej, który i teraz podczas nieszczęsnej expedycyi [chodzi o wyprawę cecorską 1620 roku] wszystko straciwszy do więzienia był wzięty, zaczym dla oswobodzenia siebie, wszystkiej swej substancyi pozbyć musiał, jednak i teraz z ochoty swej i tej teraźniejszej expedycyi [chodzi o wyprawę chocimską roku 1621] nie opuściwszy znowu do takowejże straty przyszedł, uniżenie prosimy W. Kr. Mci P. n. Mił. abyś W. K. M. onemu szczodrobliwą łaskę swą pańską pokazać raczył.

Za p. Pawłem Zielonką, który podczas tejże expedycyi Cecorskiej, wszystko straciwszy do więzienia był wzięty z rodzonym swym, zaczym dla oswobodzenia siebie wszystkiej swej substancji pozbyć musiał, jednak i teraz tej expedycyi teraźniejszej nieopuściwszy, znowu do takowej że straty przyszedł a rodzony jego i po dziś dzień w Kajmie siedzi, którego nie ma czem wykupić, uniżenie prosimy W. Kr. M. abyś W. Kr. M. obiema im szczodrobliwą łaskę swą pańską konferować raczył.

Rajtaria pana Tomasza

Pisząc o udziale rajtarii w wojnie chocimskiej 1621 roku:

http://kadrinazi.blogspot.com/2010/05/gesta-strzelba-rajtaria-pod-chocimiem-w.html

nie miałem jeszcze wtedy w mojej bibliotece Żywotu Tomasza Zamoyskiego. Lektura tego jakże interesującego źródła przynosi bowiem kilka niezwykle interesujących informacji na temat zaciągów rajtarskich. Wypada więc uzupełnić teraz braki...

Z końcem stycznia 1621 roku Tomasz Zamoyski miał otrzymać od Zygmunta III list przypowiedni na silny pułk kawalerii – 1000 koni husarii i 500 koni rajtarii. Wraz z listem przypowiednim i prywatnym listem od monarchy (w którym ten dziękował magnatowi za ochotę do obrony ojczyzny) znajdujemy także wiadomość od kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja Lipskiego. Czytamy tam gdzie miano rekrutować żołnierzy:

Chce to jednak mieć JKM. abyś te koni 500 rajtarów, nietutecznych lada jakich, ale ludzi dobrych cudzoziemskich albo walonów, służałych i dobrze uzbrojonych zaciągnął. A o tych terazby nie trudno było od Ślązka, jednoby prędkie o tym staranie uczynić potrzeba. Płacą takim jako i innym cudzoziemcom po 15 (tak) pozwolić JKM. raczył.

Dla porównania – żołd husarzy w tymże pułku miał wynosić 30 złotych, a więc dwa razy tyle co u rajtarów. W królewskim liście przypowiednim, który  wystawiony jest łącznie dla całego pułku, czyli tysiąc usarzów, a pięćset rajtarów,  ludzi zbrojnych i godnych do wojny cudzoziemskich, czytamy także o wyposażeniu oddziałów. Tedy by każdy towarzysz jako i pacholik jego miał konia dobrego i zbroję z szyszakiem, strzelbą i inszym rynsztunkiem porządnym wojennym, usarzowi także i rajtarowi należącym, strzegąc się srebra i złota.

Z początkiem lutego Zamoyski odpisał do kanclerza, wspominając zwłaszcza o dużych trudnościach z zaciągiem tak dużej ilości husarii. W jego liście znajdujemy też kapitalne informacje o rajtarach. Dla cudzoziemców posłałem i do Inflant, gdzie mi narajono przednich niektórych kapitanów i ku Ślązku  między granice od Węgier i Niemiec, gdzie są wojska na obu pograniczach. Po 300 koni rajtarów kazałem zebrać i rozumiem, że się to nie zepsuje szóste 100, choć na nie niemam przypowiedniego listu. Proszę jednak, aby tak od Prus jak i w tym tu od Śląska naznaczone było według zwyczaju do ciągnienia miejsce, jako zowią musterplac. I przez tegoż kapitana abyś WM. mi na nie listy przysłać raczył. Czyli Zamoyski chciał zaciągnąć nawet 600 rajtarii, korzystając min. z doświadczonych oficerów pochodzących z Inflant. 400 rajtarów miał na Śląsku zatrudnić Mikołaj Kołaczkowski, z kolei Walentego Kossubuckiego wysłano do Inflant. Miał tam przekazać listy i pieniądze dla dwóch kapitanów – Anzela Kietlicza (?) i Labarego Francuza (tak, do W. de la Barre, niesławny obrońca Rygi w 1621 roku) – którzy mieli zebrać 100-konne roty każdy. Kietlicz faktycznie zaciągnął taką rotę, którą wysłano pod Chocim. Rota de la Barre z kolei nie opuściła Inflant, pozostawiono ją bowiem w Rydze jako garnizon. Kołaczkowski ze ‘śląskich’ zaciągów przysłał początkowo 100 koni rajtarów z kapitanem Francuzem, rota ta wraz z husarią Zamoyskiego od razu została wysłana pod Chocim.

Najwyraźniej część zaciągów ze Śląska nie dołączyła do wojsk pod hetmanem Chodkiewiczem, gdyż dwie kompanie co były też pozostały, jako kapitana Franka, kapitana Gaudeta towarzyszyły Zamoyskiemu w obozie pod Lwowem. Co ciekawe, wspierała je tam kolejna rota rajtarska, pod starostą ryskim Andrzejem Stanisławem Sapiehą.    

Notka może niezbyt długa, ale według mnie interesująca – kolejna garść informacji o jakże niedocenionej formacji w armiach RON...