Historyk o(d)powiada...Katarzyna Wagner

W kolejnej odsłonie nieregularnika blogowego znów zawitamy na Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Dziś na pytania zgodziła się odpowiedzieć dr Katarzyna Wagner - raz jeszcze serdecznie dziękuję! Z biogramem i listą wybranych publikacji p. doktor możemy się zapoznać na stronie Instytutu. Przy okazji zachęcam też do lektury krótkiego wywiadu dotyczącego konferencji „Polskie dziedzictwo kulturowe w Szwecji. Rzeczy i historia” – wszak relacje polsko-szwedzkie są mi nader bliskie i zajmują sporo miejsca na blogu.

1. W jaki sposób zaczęła się Pani przygoda z historią, kiedy zdała Pani sobie sprawę że chciałaby się nią zajmować zawodowo?

Od najmłodszych lat czytałam książki historyczne, lecz interesowałam się wówczas bardziej archeologią. Rodzice zabierali mnie do muzeów, więc czułam się w tym „środowisku” naturalnie. Jako dziecko twierdziłam jednak, że zostanę… weterynarzem. W klasie maturalnej wahałam się między studiami prawniczymi a historycznymi – zbieg okoliczności spowodował, że złożyłam dokumenty na te drugie.

2. Która postać historyczna jest Pani ulubioną i dlaczego?

Staram się obiektywnie oceniać postacie historyczne, lecz muszę przyznać, że pewnym sentymentem obdarzyłam szwedzkiego króla Karola XII Wittelsbacha. Wstąpił na tron w wieku 15 lat, zaś trzy lata później prowadził już wojnę z Rzeczpospolitą, Saksonią i Rosją. Ten odważny i energiczny dowódca do dzisiaj jest legendą w Szwecji.

3. Może się Pani się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pani wybór?

Chciałabym poznać Evę Oxenstiernę, córkę Bengta Oxenstierny a żonę generała Magnusa Stenbocka. Podczas nieobecności Stenbocka w Szwecji, w okresie Wielkiej Wojny Północnej, pisał on do małżonki listy, które rozpoczynał od słów „Aniele drogi” a następnie relacjonował w nich potyczki wojenne, lecz także opowiadał o przeprowadzonych rabunkach. Listy Evy Oxenstierny zachowały się w mniejszej liczbie, dlatego brakuje nam informacji, co do jej stanowiska w wielu sprawach. Chętnie bym ją o nie zapytała. Poza tym z korespondencji małżonków można wnioskować, że Eva Oxenstierna miała wyjątkowe miejsce w sercu, ale i w domu Stenbocka, dlatego chętnie bym zweryfikowała te spostrzeżenia.

Dodatkowo chętnie wybrałabym się na spacer po Starej Warszawie połowy XVII w. Nie chodzi mi tu o walory estetyczne miasta, lecz chciałabym zobaczyć chociażby obiekty opisane przez Adama Jarzębskiego w jego „Gościńcu”.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pani najbardziej dumna?

Lubię swoje teksty poświęcone nierównościom majątkowym, lecz wierzę, że powody to dumy jeszcze przede mną.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznała Pani wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Pani największy wpływ?

Osobą, która wywarła na mnie największy wpływ był (i nieustająco jest) mój Mistrz, prof. Michał Kopczyński. Profesor nigdy niczego mi nie narzucał, jedynie pokazywał możliwości, jakie daje praca historyka. To Mistrz otworzył mnie na niekonwencjonalne metody badań, pokazał ogrom pasjonujących tematów, zachęcał do badań interdyscyplinarnych, jak również motywował do prezentacji wyników swoich badań zagranicą. Podziwiam jego rozległą wiedzę, ale też umiejętność jej prezentacji w przystępny sposób.

Także Pani prof. Urszula Augustyniak stanowi dla mnie wzór naukowca, ale też niezwykle ciepłej i cierpliwej osoby. Jeśli zaś chodzi o badaczy innych epok to podziwiam Panią Profesor Małgorzatę Karpińską – do dzisiaj z wielką przyjemnością wspominam zajęcia z historii Polski XIX w., na które uczęszczałam w trakcie studiów. Bardzo lubię słuchać też jej opowieści o Warszawie XIX w. – widać wtedy po Pani Profesor jak dużą przyjemność sprawia jej eksplorowanie historii naszego miasta.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pani zdanie na temat tego trendu?

Internet daje nieprzebrane możliwości rozwijania swoich zainteresowań i warto z nich korzystać. Blogi internetowe otwierają młodych ludzi na nowe zagadnienia historyczne, umożliwiają prowadzenie dyskusji z pasjonatami lub specjalistami z innych krajów, a to jest niezwykle cenne doświadczenie. Oczywiście należy mieć świadomość, że niektóre treści, memy czy filmy, mogą zawierać błędy, lecz tak czy inaczej stanowią znakomite źródło inspiracji.

7. Najważniejsza Pani rada dla przyszłych historyków?

Przede wszystkim należy czytać artykuły i książki wydawane w Polsce i za granicą. Zwłaszcza te drugie pozwalają nam na otwarcie umysłów na nowe pola badawcze. Równie istotne jest systematyczne dążenie do obranych celów.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pani…

Preferuję aktywne spędzanie czasu wolnego – sport (jazda konna, siłownia, joga, etc.), ale też podróże – zarówno te bliskie, jak i bardziej odległe. Jako osoba od wielu lat związana z muzealnictwem, czerpię radość także ze zwiedzania muzeów, w których szukam inspiracji.

Historyk o(d)powiada...Jan Jerzy Sowa

Wracamy do blogowego cyklu, jednocześnie bardzo przepraszam wszystkich zainteresowanych za tak długą przerwę.

Dziś moim gościem jest Jan Jerzy Sowa,  doktorant w Instytucie Historii Prawa na Wydziale Prawa i Administracji UW, stypendysta Cieszkowskiego (w 2018 r.), autor kilkunastu artykułów, edycji źródłowych i recenzji publikowanych m.in. w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym”, „Res Historica” i „Odrodzeniu i Reformacji w Polsce”, współredaktor serii wydawniczej „Studia nad staropolską sztuką wojenną” (najważniejsze publikacje dostępne za pośrednictwem serwisu internetowego Academia.edu: http://uw.academia.edu/JanJerzySowa). Interesuje się przede wszystkim dziejami wojskowości, prawa, polityki i gospodarki polsko-litewskiej Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII i na początku XVIII w.

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Moja przygoda z historią zaczęła się od rodziców: tata jest nauczycielem historii, a mama nauczycielką-bibliotekarką. W domu nie brakowało zatem książek historycznych, tata czytał mi je od najmłodszych lat (pamiętam, że w wieku bodajże pięciu lat przeczytał mi Grunwald 1410 Andrzeja Nadolskiego ze stojącej wówczas jeszcze na bardzo przyzwoitym poziomie serii „Historyczne Bitwy”), rodzice kupowali mi też dużo nowych książek i pomagali pisać pierwsze własne „teksty historyczne”.

                Zawodowo postanowiłem zajmować się historią w gimnazjum. Przyczyniły się do tego w dużej mierze zajęcia organizowane przez stowarzyszenie Krajowy Fundusz na Rzecz Dzieci – wykładowcami byli studenci, doktoranci i pracownicy naukowi – wtedy stwierdziłem, że chciałbym w przyszłości robić to, co oni. Do tego, że padło na epokę wczesnonowożytną, miała pewnie  wpływ (jak u wielu) twórczość Henryka Sienkiewicza i Aleksandra Dumasa.

2. Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

                Chyba każdy historyk zaprzyjaźnia się z postaciami, których życie i działalność bada. W moim przypadku jest to hetman wielki koronny i kasztelan krakowski Stanisław Jabłonowski oraz oficerowie wojska koronnego z jego otoczenia, zwłaszcza późniejszy wojewoda podolski – pułkownik Nikodem Żaboklicki. Z innych postaci z tego okresu bardzo cenię nieco mniej znanych, nawet w środowisku pasjonatów wojskowości dawnej Rzeczypospolitej, dowódców autoramentu cudzoziemskiego: pułkownika (a później nawet generała-lejtnanta) Michała Brandta, komendanta Okopów św. Trójcy i pułkownika (później generała-majora)Krzysztofa Wilhelma von Rappe, komendanta garnizonu w Soroce. To w dużej mierze dzięki nim wojna z Turcją 1683–1699 zakończyła się dla Rzeczypospolitej odzyskaniem Kamieńca Podolskiego.

                Z postaci z pozostałych epok historycznych zawsze imponowała mi wytrwałość i umiejętność podnoszenia się po porażkach wielkich wodzów epoki hellenistycznej: Demetriusza Poliorketesa, Pyrrusa i Hannibala. Oczywiście zdaję sobie sprawę, że jest to po trosze legenda wykreowana przez historiografię.

3. Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

                Znowu nie będę oryginalny: najchętniej spotkałbym się z bohaterami swoich prac i na własne oczy zobaczył to, co próbuję zrekonstruować na podstawie źródeł. Dlatego chciałbym odwiedzić Lwów i Żółkiew w latach 80. i 90. XVII w.: uczestniczyć w naradach hetmana Jabłonowskiego z oficerami i samym Janem III, obserwować prace sądu hetmańskiego i innych sądów wojskowych, a także komisji hibernowych i Trybunałów Skarbowych, wreszcie pojawić się w obozie wojska koronnego, np. podczas obrad koła wojskowego.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

                „Dumny” to zdecydowanie za dużo powiedziane, zwłaszcza, że zazwyczaj, jak tylko opublikuje się jakiś tekst, to zaraz potem znajduje się nowe źródła , które, nawet jeśli kompletnie nie przewracają do góry nogami opublikowanej pracy, to mogłyby ją w znacznym stopniu ubogacić. Jest natomiast parę tekstów, z których jestem jako tako zadowolony. Należy do nich jeden z moich pierwszych artykułów: „W czym vertitur powaga moja hetmańska...”: Organizacja i procedura sądu hetmańskiego w Koronie w latach 1683–1699. Wiele szczegółowych ustaleń tej pracy wymaga dziś weryfikacji, ale nieskromnie stwierdzę, że udało mi się trafnie wychwycić podstawowe problemy funkcjonowania sądownictwa hetmańskiego w siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej. Innym takim tekstem jest obszerny artykuł prezentujący biografię wojskową wspomnianego już Nikodema Żaboklickiego napisany wspólnie ze Zbyszkiem Hundertem. Znów może nieskromnie napiszę, że razem wykonaliśmy kawał porządnej historycznej roboty – rzadko kiedy udaje się ustalić tyle szczegółów dotyczących życiorysu wczesnonowożytnego oficera średniego szczebla.  

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Przede wszystkim chciałbym zacząć od mojego promotora – prof. Andrzeja Zakrzewskiego – jednego z najbardziej życzliwych i przyjacielskich ludzi, jakich udało mi się spotkać. Służy mi on niecenioną pomocą przy prowadzeniu badań – uważnie czyta i komentuje wszystkie „wyprodukowane” przeze mnie teksty, ułatwia nawiązywanie kontaktów z innymi badaczami, organizację kwerend archiwalnych, czy pisanie wniosków o granty i stypendia. Dzięki niemu ciągle uczę się naukowej rzetelności.

Następnie pragnę wspomnieć prof. Mirosława Nagielskiego, na którego seminarium mam przyjemność uczęszczać . O prof. Nagielskim śmiało można powiedzieć, że stworzył własną szkołę historii wojskowości wczesnonowożytnej –cieszę się, że mogę po części do niej należeć. Nie mogę też nie wspomnieć o prof. Marku Wagnerze, którego pionierskie ustalenia dotyczące powiedeńskiego okresu panowania Jana III i biografii hetmana Jabłonowskiego są faktograficzną podstawą, na której mogę „budować” swoje rozważania nad tą epoką. Chciałbym też napisać tu o prof. Annie Grześkowiak-Krwawicz, dzięki której opublikowałem swój pierwszy naukowy tekst i której seminarium i konwersatoria stanowiły dla mnie znakomite źródło wiedzy na temat myśli i dyskursu politycznego polsko-litewskiej Rzeczypospolitej.

Wreszcie bardzo dużo pomagają mi moi dobrzy koledzy i najbliżsi przyjaciele, a jednocześnie świetni badacze historii prawa i historii wojskowości z seminariów prof. Zakrzewskiego i prof. Nagielskiego: Konrad Bobiatyński, Zbyszek Chmiel, Przemek Gawron, Łukasz Gołaszewski, Zbyszek Hundert (z którym praktycznie codziennie wymieniam się uwagami na temat naszych badań), Krzysiek Kossarzecki, Piotrek Kroll, Darek Milewski, Adam Moniuszko, Piotrek Pomianowski, Andrzej Przepiórka i Karol Żojdź.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

                To, że rośnie zainteresowanie historią, to znakomita wiadomość dla historyka. W końcu swoje teksty piszemy w nadziei, że przeczyta je jak najwięcej osób. Szczególnie miło jest, gdy sięgają po nie osoby nie zajmujące się zawodowo historią. Obawiam się jednak, że dzisiaj dla wielu wiedza o przeszłości służy głównie do tego, aby utwierdzać się w swoich poglądach na teraźniejszość. Taki, moim zdaniem, jest problem z częścią przywołanych w pytaniu źródeł wiedzy – są to często materiały tworzone „pod tezę”, oparte na dawno zdezaktualizowanych opracowaniach, wyrywkowej i pozbawionej szerszego kontekstu interpretacji, a czasami będące wręcz wytworem własnej wyobraźni. To oczywiście tylko jedna strona medalu – jest też w Internecie sporo naprawdę rzetelnych serwisów i blogów prowadzonych zarówno przez historyków pracujących w murach Akademii, jak i poza nią. Moim zdaniem mają one duże znaczenie nie tylko dla popularyzacji, ale i dla samej debaty naukowej – np. recenzje książek w czasopismach naukowych pojawiają się zazwyczaj kilka lat po ich wydaniu – takie blogi jak np. Kadrinazi mogą stać się (i już się powoli stają) świetnym forum bieżącej dyskusji nad najnowszymi pracami w nieco mniej zobowiązującej formie. Poza tym należy zwrócić uwagę, że dziś co raz łatwiej dostępne są same prace naukowe – wiele czasopism publikuje swoją zawartość w otwartym dostępie, co raz więcej bibliotek (nie tylko naukowych) wykupuje dla dostęp do międzynarodowych baz zwierających pełne teksty książek i artykułów naukowych (choć ciągle w tym zakresie sytuacja w Polsce jest bardzo niesatysfakcjonująca), wreszcie istnieją serwisy pozwalające upubliczniać wyniki swoich (np. Academia.edu, ResearchGate – tutaj przeszkodą w dzieleniu się wiedzą są niestety dość niejasne przepisy prawa autorskiego).

7.  Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

                Sam jestem jeszcze początkującym badaczem i ciągle jeszcze sam bardziej potrzebuje rad, niż jestem kompetentny, aby je komukolwiek dawać. Gdybym jednak miałbym dać dziś jakąś radę sobie samemu z czasów licealnych, to brzmiałaby ona: ucz się języków obcych! Wiem, że dużo przyjemniej poczytać  kolejne opracowania o kampaniach Stanisława Koniecpolskiego, czy o bitwie pod Chocimiem, niż przyswajać gramatykę i słownictwo obcych języków (przynajmniej tak było w moim przypadku), ale dobra znajomość wielu języków bardzo ułatwia później badania.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

                Pół żartem, pół serio: historyk nie ma czasu wolnego. Jednak gdy nie czytam źródeł lub opracowań, albo nie piszę własnych tekstów lubię spotkać się z przyjaciółmi, pójść do kina, albo do teatru (ostatnio niestety rzadziej), czy obejrzeć serial, mecz koszykówki lub piłki nożnej, albo zagrać w coś na planszy bądź na komputerze. Ponadto interesuję się muzykę dawną – dużo słucham w domu (często przy pracy) i staram się chodzić na koncerty. Do niedawna składałem modele samolotów i okrętów, ale teraz już nie mam na to czasu.

Historyk o(d)powiada...Taras Kovalets

W dzisiejszym odcinku po razy pierwszy miło mi gościć historyka niepochodzącego z Polski, jednak naukowo bardzo z naszym krajem związanego. Na pytania odpowie dzisiaj Taras Kovalets, urodzony w 1989 roku w Czerniowcach na Ukrainie, doktor i pracownik Zakładu Historii Ukrainy Wydziału Historii, Politologii i Stosunków Międzynarodowych Czerniowieckiego Uniwersytetu im. Jurija Fed’kowycza, jednocześnie doktorant na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych, m.in. „Konstytucja Jazłowieckiego hetmana z Buczacza z Kozakami zaporoskimi A. D. 1571. Nieznana uchwała pierwszej komisji kozackiej” (Kamieniec Podolski 2015), „Powstanie kozackie z lat 1637 i 1638 na Ukrainie w świetle mało znanych źródeł” (Bukareszt 2015) „Ten ród ludzi jest mieszany, z różnych nacji… Etniczne oblicze Wojska Zaporoskiego w latach 20-30. XVII w. (Kiszyniów 2013). Jego zainteresowania badawcze dotyczą wszystkich aspektów (acz najbardziej wojskowego) historii kozaczyzny zaporskiej od XVI do pierwszej połowy XVII wieku oraz historii Podola. Aktualnie pracuje nad rozprawą doktorską „Powstanie kozackie 1630 r.” pod kierunkiem prof. dra hab. Mirosława Nagielskiego. Kilka jego artykułów można znaleźć na Academia.edu

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Odpowiedzieć na to pytanie  dość trudno, dlatego że postanowiłem zajmować się historią, a nie czymś innym jeszcze w liceum i dotychczas, tj. już od 17 lat nie zmieniłem swej decyzji, o czym właśnie tak nigdy nie żałowałem. Przenosząc się do tego momentu kiedy owa decyzja padła, przypominam, że były wakacje i chyba po raz pierwszy na chwilę zastanowiłem się, czym chcę zajmować się w tym życiu, i jakoś tak pierwszą na myśl przyszła historia, nawet nie historia ogólnie, lecz wczesno nowożytna, historia Kozaczyzny zaporoskiej. Ten moment właśnie wyznaczył moją pasję.

2. Która postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Może to zabrzmi dość dziwnie, jednak nie posiadam ulubieńców, rozumiejąc, że każda z postaci historycznych żyła i działała w ściśle wyznaczonych granicach swego historycznego kontekstu. Niektóre z tych postaci imponują mi jednak więcej od innych, byli to hetmani zaporoscy Petro Konaszewycz-Sahajdacznyj, Taras Fedorowycz oraz Dmytro Hunia, którzy potrafili zjednoczyć dojść różnorodne Wojsko Zaporoskie pod silną władzą oraz weszli do historii jako mądrzy strategowie i taktycy wojenni.

3. Może się Pan cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Pytanie to jest chyba najprostsze, oczywiście, że jeśli kiedyś wynajdą wehikuł czasu i zaproponują mi z niego skorzystać, chciałbym wrócić do maja 1630 roku i zostać naocznym świadkiem bitwy między wojskiem zaporoskim a koronnym pod Perejasławiem.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Niewątpliwie jest to zbiór dokumentów wydanych niedawno pod tytułem "Projekt "Ukraina". Powstanie Wojska Zaporoskiego 1630 roku. Dokumenty i materiały", którego przygotowanie do edycji zajęło mi nie jeden rok i kosztowało dużo zdrowia.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Byli to dwaj wybitni historycy, najpierw po rozpoczęciu studiów na Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym poznałem bardzo utalentowanego historyka nowożytnika P.Dr.Andrija Fedoruka, któremu zawdzięczam wielkim wsparciem na każdym kroku moich badań historycznych, nauczył on mnie także myśleć krytycznie, niestandardowo, nieco później na Uniwersytecie Warszawskim zapoznałem się z P.Prof. Mirosławem Nagielskim, który całkowicie zmienił moje podejście do poszukiwań źródeł, wskazał wiele kierunków, właśnie  dzięki niemu udało mi się znaleźć bardzo dużo cennego i ciekawego w archiwach Polski i Ukrainy.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Oczywiście, zjawisko to jest dość kontrowersyjne, dlatego że podejście do historii w taki sposób jest bardzo zmienione, czasami całkowicie różni się od klasycznego. Główną metodą tutaj jest wychwytywanie czegoś nadzwyczajnego, szokującego, podniesienie historii, jakichś wydarzeń lub działalności pewnej osoby w takim świetle, żeby wyglądało to na jakiś thriller, coś zachwycającego. W pogoni za sensacją tacy youtuberzy często pokazują wiele rzeczy na swój sposób, tworząc całkiem wymyślone wątki, nową historię. Zdarza się to jednak dość rzadko, ogólnie biorąc, kanały popularyzujące historię działają w sumie bardziej efektywniej i efektowniej, zachęcając setki tysięcy ludzi do zwracania się do historii jako magistra vitae.

7.  Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Nie opuszczać rąk, jeśli nie wszystko się udaje. Dobrze rozważyć, czym chcą się zajmować w historii.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Przesłuchiwanie audiobooków w różnych językach słowiańskich, bieganie, a najważniejsze - spędzenie czasu z rodziną.

Historyk o(d)powiada...Maciej Adam Pieńkowski

Z powodu problemów technicznych z blogu zniknął wywiad z Maciejem Adamem Pieńkowskim, doktorantem w Instytucie Nauk Historycznych na Wydziale Nauk Historycznych i Społecznych UKSW. Mojego gościa bardzo za to przepraszam, wrzucam więc  wpis raz jeszcze.

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Historią interesowałem się odkąd pamiętam. O historii dużo mówiło się w domu. Szczególną inspiracją był dla mnie dziadek – żołnierz AK, który wspominał wydarzenia związane z II wojną światową. Niemniej istotny był fakt, że historykiem jest moja mama, z którą często prowadzę ożywione dysputy historyczne. To ona stworzyła podstawy dla mojego przyszłego wykształcenia. Idąc na studia dysponowałem już pokaźną biblioteką historyczną, która wciąż się rozrasta (obecnie liczy ponad 700 woluminów). Do dzisiaj pamiętam jak zabrała mnie do kina na premierowy pokaz filmu „Ogniem i mieczem”; miałem wówczas 12 lat. Film wywarł na mnie ogromne wrażenie, tak, że od razu zostałem fanem sienkiewiczowskiej twórczości. O tym, że chciałbym się zajmować historią zawodowo pomyślałem jednak dopiero na studiach (jeśli dobrze pamiętam na IV roku). Nie była to jednak decyzja łatwa, bowiem naukowcy nie mają wcale lekkiego życia, głównie z powodu niepewności zawodowej. Prawda jest bowiem taka, że większość doktorantów nie zostanie na swoich uczelniach. Z drugiej strony muszę jednak zauważyć, że obecny system stypendialno - grantowy umożliwia młodym naukowcom życie na przyzwoitym poziomie.

2. Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

To pytanie nie jest łatwe. Jest wiele postaci historycznych, które zasługują na szczególne wyróżnienie. W przeszłości fascynowali mnie Aleksander Macedoński, Harald Srogi i Napoleon. Gdybym jednak miał wskazać na jedną postać byłyby nią Zygmunt III. Monarcha, który uważany jest za władcę kontrowersyjnego, a wokół którego narosło wiele stereotypów.  Uważam, że niesława jaką „cieszy się” pierwszy z polskich Wazów nie jest zasłużona. Jego długie panowanie było wypełnione doniosłymi wydarzeniami.

3. Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Gdybym miał taką możliwość chciałbym poznać Zygmunta III i Jana Zamoyskiego, a także inne ważne osobistości sceny politycznej tego okresu (również z innych krajów europejskich). Z pewnością miałbym do nich długą listę pytań, ponieważ wiele kwestii wciąż pozostaje nierozwiązanych. Gdybym miał taką możliwość zobaczyłbym zamek Krzyżtopór w okresie jego największej świetności.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

W swoim dorobku naukowym mam artykuły, recenzje naukowe i jedną książkę. Kilka publikacji jest jednak dla mnie szczególnie ważnych. Z pewnością istotne były te związane z działalnością sejmików. Pierwsza z nich dotycząca stosunku szlachty mazowieckiej wobec działalności Jana Sobieskiego, ukazała się kiedy byłem na I roku studiów doktoranckich. Artykuł ten stanowił dla mnie wprowadzenie do szerszego grona badaczy. Bardzo cennym doświadczeniem, przede wszystkim wydawniczym i redakcyjnym było opublikowanie przeze mnie w 2015 r. monografii o sejmikach mazowieckich wobec sytuacji wewnętrznej w Rzeczypospolitej (1661-1665). Napisanie tej pracy (przy współudziale Anny Pieńkowskiej) wymagało ode mnie dużego wysiłku, tym bardziej, że tematyka książki zupełnie odbiegała od moich badań w doktoracie. Jeśli miałbym jeszcze wskazać na inne publikacje, z pewnością byłyby to teksty opublikowane w czasopismach naukowych. Kamieniem milowym kariery zawodowej będzie jednak publikacja (miejmy nadzieję po szczęśliwej obronie) rozprawy doktorskiej Sejm koronacyjny Zygmunta III i pacyfikacyjny 1589 roku. Poświęciłem jej niemal 5 lat badań, i jak sądzę, wpłynie ona istotnie na postrzeganie tego okresu.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Rzeczywiście, w toku edukacji miałem przyjemność trafić na wielu wybitnych badaczy w swoich specjalizacjach. Studiując w Akademii Humanistycznej w Pułtusku zetknąłem się z prof. Izabelą Rusinową, prof. Pawłem Wieczorkiewiczem, prof. Janem Tyszkiewiczem, prof. Edwardem Potkowskim, czy prof. Jerzym Gąsowskim. Z kolei studiując na Uniwersytecie Wileńskim uczęszczałem na zajęcia prof. Bohdana Cywińskiego. Wszyscy oni mieli wkład w moją formację intelektualną. Największy jednak wpływ wywarli na mnie prof. Jan Dzięgielewski i prof. Mirosław Nagielski, co niewątpliwie wiązało się z moim pogłębiającym zainteresowaniem dziejami I RP. W szczególności pierwszemu z nich zawdzięczam rozwój warsztatu historycznego i poszerzenie horyzontu myślowego. Za jego sprawą zacząłem dogłębniej „przyglądać się” sprawom prawnoustrojowym i kulturze politycznej okresu staropolskiego.  Prof. Dzięgielewski należy do tego typu Mistrzów, którzy rzadko chwalą. To powodowało, że będąc już doktorantem cały czas starałem się równać do najlepszych. Mam również świadomość, że będąc jego uczniem wprost wywodzę się ze szkoły historycznej prof. Władysława Konopczyńskiego. Mistrzem prof. Dzięgielewskiego był bowiem prof. Jarema Maciszewski, który pozostawił w Pułtusku całą swoją spuściznę naukową. Poza tym mam cały czas kontakt ze swoimi kolegami i koleżankami z Akademii w Pułtusku, UKSW i UW, a także innych ośrodków naukowych; wciąż wymieniamy się doświadczeniami i wynikami badań.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Z pewnością internet jest potężnym narzędziem, umożliwiającym kreowanie postaw i wyrabianie opinii. W przypadku historii ma jednak charakter obosieczny. Z jednej bowiem strony po sieci krąży mnóstwo memów i filmików historycznych, które mogą skłaniać młodych ludzi do zainteresowania historią czy wzbudzać w nich uczucia patriotyczne, zaś z drugiej często materiały te mają charakter sensacji, powielają mity i „spłaszczają” obraz historii. Wielu ludzi bezrefleksyjnie powtarza treści przeczytane lub usłyszane w internecie, co niewątpliwie stwarza pole do głoszenia treści ahistorycznych.  W internecie jest ich cała masa, i sam próbuję walczyć z tym trendem. Stąd tak ważne jest, aby uwrażliwiać wszystkich na odróżnianie faktów od mitów. Niemniej uważam, że filmy na youtubie są potrzebne (w szczególności w sytuacji gdy nie najlepiej ma się współczesne polskie kino historyczne), powinniśmy jednak dążyć do tego, aby były one rzetelne i atrakcyjne dla odbiorcy, także zagranicznego. Często jest to jedyna możliwość dotarcia do szerszego grona ludzi.

7.  Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Radzę im nie bać się podejmowania wyzwań badawczych oraz krytycznego podejścia do historiografii. Praca historyka to 95% siedzenia a tylko 5% talentu.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Podróżować z żoną, spędzać czas ze znajomymi, grać w strategiczne gry PC, w szczególności z serii Total War (choć na to czasu nie mam wiele). Lubię również dobry film wojenny, fantasy i science-fiction. Mam sporo różnych zainteresowań: geopolityka, architektura, współczesna technika wojenna, astronomia.

Historyk o(d)powiada... Karol Żojdź

W dzisiejszej odsłonie cyklu ‘wywiadów’ na blogowe pytania odpowiedzi udzieli Karol Żojdź,  doktorant z Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. W jego dotychczasowym dorobku naukowym znajdujemy pracę Jan Mierzeński: klient i rezydent Bogusława Radziwiłła w latach (1656-1665), kilka artykułów, recenzji i edycji źródłowych. Jego główne zainteresowania badawcze to klientela i patronat magnacki oraz staropolska sztuka wojenna.

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę, że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Chyba dość standardowo, tzn. jeszcze w dzieciństwie przejawiałem zainteresowanie przeszłością, ale nie było to nic zobowiązującego. Ot tak – zwyczajna fascynacja tym co nieznane. W przedszkolu, jak większość dzieciaków, przeszedłem przez etap „rekonstrukcji historycznej”. Na balach wcielałem się w różne role m.in. rycerza, żołnierza piechoty morskiej, ale zawsze najbardziej zazdrościłem muszkieterom… Wielki kapelusz, karmazynowy płaszcz, rapier za pasem (mniejsza o to, że plastikowy!) i obowiązkowy wąsik – z żalem to stwierdzam, ale taki strój na zabawę w starszakach to moje wielkie, dodajmy niespełnione, marzenie z dzieciństwa.

Może dlatego rekompensowałem to sobie w inny sposób… Na początek zainteresowanie historią nowożytną zaspokajało kino. Później również literatura. Choć muszę przyznać, że jakkolwiek cenię sienkiewiczowską Trylogię (w szczególności Potop), to moją ulubioną powieścią osadzoną w realiach dawnej Rzeczypospolitej jest Crimen Józefa Hena.    

Z czasem zacząłem również sięgać po książki naukowe, co nie zmienia faktu, że moje zainteresowanie XVI–XVII w. brało się z chłopięcej fascynacji, tą (jak sądziłem) barwną epoką. Dopiero w trakcie studiów zacząłem zadawać sobie inne pytania, wykraczające poza historię polityczną czy wojskową, a dzieje Europy w nowożytności stały się dla mnie jeszcze bardziej zajmujące ze względu na doniosłe zmiany jakie zaczęły wówczas zachodzić.  

2. Która postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Nie mam. Choć, gdybym już kogoś wskazał to byłby to bohater zbiorowy – uczeni, filozofowie i medycy, którzy swoją pracą i odkryciami poprawili warunki życia innych ludzi lub przyczynili się do rozwoju swobód obywatelskich.

3. Może się Pan cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Podróże w czasie, zwłaszcza w odległą przeszłość, nie za bardzo mi się marzą. Co innego niedaleka przyszłość… Oczywiście pewne pokusy są, ale za chwilę przychodzi refleksja, że albo nie jestem należycie przygotowany. Np. nieznajomość aramejskiego skutecznie uniemożliwiłaby mi skomunikowanie się z Jezusem z Nazaretu.  Albo taka eskapada w pojedynkę wiązałaby się ze zbyt dużym ryzykiem, bo przecież nie sposób przewidzieć, jak zachowałby się Mieszko, gdybym w przeddzień zapadnięcia decyzji o przyjęciu chrztu pojawił się w jego otoczeniu z zamiarem poznania i policzenia książęcych żon. Nie. Jednak podziękuję; zresztą w pracy historyka to właśnie stawianie pytań, a potem poszukiwanie odpowiedzi w źródłach jest najbardziej ekscytujące. A jaką człowiek ma satysfakcję, gdy stara teza potwierdza się w świetle nowopoznanych materiałów!  

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

„Dumny” to w moim przypadku zbyt kategoryczne słowo. Z kilku swoich prac jestem zadowolony, kilka w ogóle mogłoby nie powstać lub powstać trochę później, abym zdołał uwzględnić źródła, do których dotarłem poniewczasie. Najważniejsza jest dla mnie już ukończona, lecz jeszcze nieobroniona (ani nieopublikowana) rozprawa doktorska na temat stronnictwa Zygmunta III Wazy w Wielkim Księstwie Litewskim.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Bez wątpienia mój Mistrz – prof. Mirosław Nagielski, i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio, poprzez seminarium, na którym miałem okazję poznać kilku znakomitych historyków, jak choćby Piotr Kroll, Dariusz Milewski, Krzysztof Kossarzecki, Konrad Bobiatyński, Andrzej Majewski, Przemysław Gawron czy Andrzej Przepiórka, zwłaszcza dwóm ostatnim wiele zawdzięczam. Nie mogę nie wymienić również prof. Urszuli Augustyniak, dzięki której badawczo robię to co robię oraz przyjaciół Janka Sowy, Pawła Mozgawy oraz dwóch Zbigniewów – Chmiela i Hunderta.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Wyraźnie oddzieliłbym kanały na YouTube i blogi od memów. Te ostatnie zasadniczo ograniczają swoją rolę do rozśmieszenia odbiorcy, wymagają zatem znajomości jakiegoś kontekstu, walorów edukacyjnych w nich nie dostrzegam, ale to nie ich zadanie. Co do pozostałych środków przekazu, o które Pan pyta to wiele zależy nawet nie od ich jakości (choć to też ma duże znaczenie!), ale od samego czytelnika/widza. Od tego co z tą wiedzą zrobi czy temat, dajmy na to filmiku, będzie dla niego inspiracją do sięgnięcia po inne materiały, nie zawsze dostępne w sieci. Wreszcie czy wykaże się dostateczną determinacją, aby zweryfikować otrzymane informacje. Powszechność i wygoda w korzystaniu z Internetu niestety rozleniwiają wielu użytkowników, dlatego tak ważne jest mobilizowanie i uczenie młodych ludzi krytycznego myślenia, a nie znam lepszej praktyki niż uważna lektura.

7. Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Póki co rozwijajcie się intelektualnie, czytajcie. A, gdy już będziecie prowadzić własne badania to róbcie to nie tylko dobrze, ale czerpcie przyjemność z pracy.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

W zależności od nastroju. Film lub serial, książka (niekoniecznie historyczna), jakaś aktywność fizyczna, albo towarzyska.

Historyk o(d)powiada... Emil Kalinowski

Rozpoczynając cykl ‘wywiadów’ historycznych wspomniałem, że chciałbym w nim zapoznać Czytelników bloga z szerokim spektrum badaczy: od uznanych w kraju (i nierzadko poza jego granicami) profesorów do doktorantów dopiero rozpoczynających karierę historyków.  W najbliższych odsłonach cyklu mam nadzieję zapoznać Was z kilkoma przedstawicielami młodszego pokolenia, ciekawi mnie ich podejście do historii i pracy badawczej.

Dziś miło mi gościć Emila Kalinowskiego, doktoranta na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze to historia drobnej szlachty w epoce przedrozbiorowej, przede wszystkim tej zamieszkującej pogranicze Podlasa i Mazowsza, historia regionalna, mikrohistoria, genealogia, heraldyka, historia wojskowości XVI i XVII wieku. Ma na koncie kilka publikacji naukowych, w tym Ród Kalinowskich herbu Ślepowron w XVII wieku (Warszawa 2015).

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Mali chłopcy ogólnie chyba dzielą się na tych, którzy bawią się chętniej samochodzikami lub żołnierzykami. Należałem do tych drugich i to na pewno wpłynęło na moje wczesne zainteresowanie historią. Wychowałem się na filmie „Potop” Jerzego Hoffmana, potem przyszły lektury – „Robinson Cruzoe” i trylogia Sienkiewicza w podstawówce, wreszcie trylogia muszkieterska i „Hrabia Monte Christo” Dumasa w gimnazjum-liceum. Już od gimnazjum byłem pewny, że chcę studiować historię, jednak decyzja o zawodowym zajęciu się tą dyscypliną przyszła dużo, dużo później. Było to w drugiej połowie studiów, w 2011 r., kiedy otrzymałem po raz pierwszy propozycję aplikowania na studia doktoranckie.

2. Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Bardzo ciężko jest wybrać jedną postać, ale jeśli muszę, zdecydowanie jest to Józef Piłsudski. Powodów można by wymienić wiele. Oczywiście, zdaję sobie sprawę z tego, że Marszałek nie był „kryształową” osobą, a na jego wizerunku są poważne rysy (zamach majowy, Bereza, itd.). Niemniej, uznaję go za głównego architekta odzyskania niepodległości przez Polskę, czego stulecie w tym roku obchodzimy. Jest dla mnie wzorem niezłomnego charakteru i woli. Poza tym ze swą iście sarmacką osobowością, swym kresowym pochodzeniem, umiłowaniem dla powstania styczniowego uosabia dla mnie łączność między dawną, przedrozbiorową Rzeczpospolitą a tą nową, odrodzoną.

3. Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Znów bardzo ciężkie pytanie. Cofnąłbym się do XV w. i spotkał rycerza Trojana z Kalinowa, mego przodka, z którym chciałbym wziąć udział w zakładaniu mojej rodzinnej okolicy szlacheckiej na zachodnim Podlasiu.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Monografia „Ród Kalinowskich herbu Ślepowron w XVII w.” dała mi dużo radości już podczas jej przygotowywania, będąc zarówno spełnieniem moich marzeń o profesjonalnym, naukowym zajmowaniu się historią, jak i ważnym doświadczeniem osobistym, związanym z odkrywaniem swoich korzeni. To opowieść o życiu zwyczajnych i niezwyczajnych zarazem ludzi w ciężkich, ale i pięknych czasach, a jednocześnie niejako prywatny hołd dla przodków, wyrwanych kilkuwiekowej niepamięci. Tak, jestem z niej dumny J.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Niech wolno mi będzie nie wybierać jednej osoby, a wspomnieć trójkę wybitnych naukowców, którzy wpłynęli na ukształtowanie się mnie jako badacza. Miałem szczęście (jak moje pokolenie i zwłaszcza mój rocznik) w swej edukacji przeżywać okresy przejściowe między różnymi systemami, w tym trafiłem na szczęśliwy czas, kiedy można było uczęszczać równocześnie na trzy seminaria magisterskie. Pan Profesor Andrzej Karpiński dał mi wyczulenie na kwestie społeczne, skupienie się na szarym, zwykłym człowieku, natomiast Panie Profesor Jolanta Choińska-Mika i Urszula Augustyniak nauczyły wiele o kulturze politycznej dawnej Rzeczypospolitej w ich odmianach koronno-mazowieckiej oraz litewskiej, stanowiących niejako dwa „płuca” mego ukochanego Podlasia, kraju pogranicza, który wszak Orła i Pogoń ma w herbie. 

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

„Starzy” zawsze będą narzekać na „młodych” i ich obyczaje, podobnie było już w czasach staropolskich. Należę do pokolenia urodzonego w ostatnich latach komunizmu, stąd rewolucja informatyczna dosięgła mnie już w znacznym stopniu ukształtowanego i mam trochę inny, zapewne bardziej sceptyczny stosunek do internetu niż ci, którzy znają go „od zawsze”. Zainteresowanie historią cieszy, bez względu na to, jaką drogą trafia ona do umysłów młodych ludzi. Połączenie treści historycznych z obrazem, filmem z pewnością uatrakcyjnia przekaz i pobudza wyobraźnię, tak jak na nas kiedyś oddziaływały ilustracje, reprodukcje obrazów batalistycznych w podręcznikach do historii czy wspomniany wyżej film Hoffmana ze scenami pojedynków, szarżą husarii. Tak może zrodzić się w nich iskra, może zaczątek pasji. Ważne, by młodzi nie zatrzymywali się na tych memach i filmikach, które są różnego autoramentu i nierównej wartości, ale inspirowali się nimi do dalszego zdobywania wiedzy i – być może – sięgnięcia do owoców pracy naszej historycznej gildii. 

7.  Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

„Disce, puer, latinae, ego faciam te Mościpanie”.

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Spotykać się z przyjaciółmi, grać w planszówki i czytać książki.

Historyk o(d)powiada...Maciej Franz

W dzisiejszym odcinku bardzo miło mi powitać prof. dr hab. Macieja Franza z Zakładu Historii Wojskowej Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Z biogramem p. profesora możecie się zapoznać na wiki, a z pełną listą publikacji na stronie Zakładu Historii Wojskowej UAM. Także dzisiaj coś nie tylko na miłośników historii XVII-wiecznej, ale i marynistyki…

W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Rozpoczęła się trochę typowo, jak dla wielu młodych ludzi w latach 70-tych XX wieku. Od książeczki z serii „Żółty Tygrys” – Czarne krzyże nad Odessą. Dostałem ja od starszej siostry. Ojciec był oficerem wojska polskiego, co powodowało że książki o historii wojskowości w domu się pojawiały. Od młodości towarzyszyły mi więc mundur wojskowy, książki historyczne. Od tej pierwszej książeczki, zaczęło się ich zbieranie, potem przyszły kolejne serie, a za nimi poważniejsze opracowania. Nie ma co ukrywać od początku zakochałem się w dziejach marynarki wojennej, wojnach morskich. Do tej fascynacji, doszły dzieje lotnictwa, zwłaszcza Polskich Sił Powietrznych w toku drugiej wojny światowej. To skierowało mnie na studia. Tam dopiero wszystko zyskało odpowiednią perspektywę. Od pierwszego roku Koło Naukowe, gdzie współtworzyłem sekcję historii wojskowości. Na studiach poznałem świetnych naukowców i to oni ukierunkowali mnie na dzieje wojskowości epoki nowożytnej. To już tak miało zostać, że zawsze to były dwa równorzędne dla mnie nurty zainteresowań i potem prowadzonych badań naukowych.

Marzenie o pozostaniu na uczelni i kontynuowaniu badań nad historią pojawiły się oczywiście na studiach. To były trudne czasy, jeden ustrój się kończył, drugi zaczynał, asystentów już nie przyjmowano do pracy, a studia doktoranckie to była więcej niż elita. Z mojego roku przyjęto jednego historyka. Wiec podjąłem pracę jako nauczyciel, w szkole podstawowej, potem w liceum ogólnokształcącym. Przez te 5 lat intensywnie współpracowałem z uczelnią, pozostawałem w kontakcie, prowadziłem zajęcia ze studentami. Jednocześnie przygotowywałem swoją rozprawę doktorską. Wtedy praca na uniwersytecie była marzeniem, ale też priorytetem. Więc moje miejsce w tym świecie to efekt silnej woli, chęci i ponad wszystko zapatrzenia w historię.

Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Nie ma jednej postaci. Jakoś nie wierzę, ze można być zafascynowanym tylko jedną postacią. U mnie na pewno mogę wskazać dwie, bo są dwa niezależne od siebie nurty historyczne. Jeśli patrzeć na postać z epoki nowożytnej to hetman wielki koronny Mikołaj Potocki. Tak już mam, że lubię postacie przegrane, tragiczne. Mam nieodparte wrażenie, że często są ciekawsze. To jedna z takich postaci, chyba najmocniej skrzywdzony z polskich hetmanów XVII wieku. Świetnie wykształcony wojskowo, uczeń Stanisława Koniecpolskiego, dobry taktyk, postać nietuzinkowa. Jego kampania 1637 roku pozostaje dla mnie dowodem jego możliwości, podobnie jak drobna ale według mnie ważna rola w toku następnego powstania kozackiego. Klęska 1648 roku zmieniła wszystko. Zajmuję się tą postacią już ponad 20 lat i pewno zawsze będzie mi już towarzyszyła, a napisanie jego biografii chyba pozostanie wyzwaniem na całe życie.

Jeśli spojrzeć na wiek XX i moje ukochane wojny morskie to niezwykle sobie cenię postać włoskiego admirała Carlo Bergaminiego, ostatniego wielkiego dowódcy włoskiej floty w toku drugiej wojny światowej. Jego śmierć na pokładzie okrętu liniowego „Roma”, dodała jego historii jeszcze wielki tragiczny koniec. To był znakomity dowódca, świetny organizator, o genialnych morskich tradycjach. Świetnie wykształcony, dowodził wszelkimi możliwymi zespołami floty. Nie dane mu było odnieść wielkiego zwycięstwa na morzu, a jednocześnie los oszczędził mu hańby największej klęski, poddania własnej floty. Tak więc to też postać tragiczna, ale na pewno niezwykle ciekawa.

Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Jeśli to byłoby możliwe, to znów pozostając przy tym rozdwojeniu, chciałbym móc odwiedzić Mikołaja Potockiego w niewoli u chana po klęsce pod Korsuniem. Chciałbym się wreszcie dowiedzieć dlaczego kampania 1648 roku wyglądała tak a nie inaczej, co wtedy czuł. Chciałbym spojrzeć na tego wielkiego hetmana złamanego śmiercią syna, tragedią porażki, zrzuconego z piedestału. Myślę, że był wtedy bardziej cierpiącym ojcem, niż przegranym wodzem i magnatem, ale może się mylę.

Chciałbym także towarzyszyć admirałowi C. Bergaminiemu w jego ostatnim rejsie. Dowiedzieć się od niego, bo tylko on to wiedział, gdzie prowadził swoją flotę, na Maltę by ją poddać Aliantom, czy też do boju, do wielkiego starcia z flotami brytyjską i amerykańską. Swoją tajemnicę admirał zabrał na dno, tonąc wraz ze swoim ostatnim okrętem flagowym, więc nigdy się tego nie dowiem. Jakby więc pojawiła się taka możliwość, to tak, chciałbym być w tych godzinach na pokładzie „Romy”.

Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Ponoć każdy historyk najbardziej dumny jest z tej której jeszcze nie napisał, no może jeszcze z pierwszej. Moja droga naukowa to historia kolejnych książek, jednak nie będę ukrywał że absolutnie najwyżej cenię właśnie ukończoną pięciotomową syntezę wojny na Morzu Śródziemnym w latach drugiej wojny światowej. „Burza nad Morzem Śródziemnym”, tomy 1-5, to było wyzwanie i 15 lat mojej pracy naukowej. Nie planowałem takiej publikacji, jak zacząłem jeździć po archiwach Europy Zachodniej, to planu książki nie było, wykluwał się wraz z gromadzonym materiałem. Potem już nawet jak jechałem na wschód, to szukałem materiałów do tej publikacji. Gdy zacząłem ja pisać, to miała być jedna książka, no może duża na jakieś 500 stron, ale jedna. Po jakimś roku intensywnego pisania tekstu, czasami po kilkanaście godzin dziennie, wreszcie żona spytała mnie ile ja już napisałem, zwłaszcza że mieszkanie wyglądało przez wiele miesięcy jak jeden wielki dom twórczy. Nie szło chodzić, wszystko zawalone było książkami, kserami, wydrukami, notatkami. Trochę nie wiem jak wszyscy to przetrwali. Na pytanie odpowiedziałem że nie wiem, ale sprawdziłem, było już ponad 2.000 stron i już wiedziałem, że ten projekt przerósł wszystko co dotychczas napisałem. Napisanie tej książki było tylko początkiem drogi, potem trzeba było zdobyć środki na jej wydanie, wydawcę, zdobyć ikonografię. Żyłem, a właściwie żyję, bo na ostatni tom jeszcze czekam, z tym projektem już tyle lat, że powoli zaczynam się zastanawiać jak było gdy tej książki nie było.

Faktycznie jestem dumny z tej książki, mam wrażenie że udało mi się uchwycić w niej, że w opisie wojny nie ma jednej strony, nie ma bohaterstwa tylko zwycięzców, ale jest i pokonanych. Eksploracja włoskich archiwów i włoskiej literatury była ogromnym wyzwaniem, ale trochę tak mi się wydaje, że dzięki temu to jest opowieść zdecydowanie mniej jednostronna, niż wszystko co dotychczas na temat tego konfliktu napisano. I może będzie dalsza część, ale już o nie o drugiej wojnie światowej.

W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Studia na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu to była spora przyjemność, zwłaszcza dzięki możliwości poznania wielkich osobowości naukowych, jak Gerard Labuda, Julia Zabłocka, Jerzy Strzelczyk czy też Janusz Pajewski. Z tej grupy do dziś spotykam na korytarzu profesora J. Strzelczyka i ciągle mam wrażenie że to wielki zaszczyt i przywilej, pracować u jego boku, w jednym instytucie. Moja droga naukowa skierowała mnie do najstarszego w Polsce cywilnego Zakładu Historii Wojskowości. Dzięki temu mogę uważać się za ostatniego „adiutanta” prof. Benona Miśkiewicza, mogłem podpatrywać jego pracę, korzystać z jego uwag, rad. To bezcenne doświadczenie. Moim mistrzem jest prof. Karol Olejnik, to u niego, pod jego kierunkiem broniłem pracę magisterską i prace doktorską. Bardzo cenię sobie, wyjątkową zgodną od lat współpracę z prof. Zbigniewem Pilarczykiem. Stworzył i tworzy wyjątkową atmosferę, a jego anielski spokój jest idealną przeciwwagą dla mojego cholerycznego charakteru. Może to jest tajemnica sukcesu naszej współpracy od ponad 25 lat. Ten poznański krąg badaczy był i jest dla mnie najważniejszy. Od lat jednak podziwiam i bardzo cenię sobie dokonania, a także możliwość współpracy z prof. Teresą Chynczewską-Hennel, prof. Mirosławem Nagielskim, czy też prof. Andrzejem Stroynowskim lub prof. Tadeuszem Srogoszem. Tych, których cenię jest wielu, przecież nie sposób nie wspomnieć prof. Ewy Dubas-Urwanowicz, prof. Jerzego Urwanowicza, prof. Dariusza Kupisza, czy prof. Tomasza Ciesielskiego i wielu, wielu innych. Muszę wspomnieć o nieżyjącym już prof. Władysławie A. Serczyku, to dla mnie postać wyjątkowa. Postawił znak jakości na moich dokonaniach, przez kilka lat miałem zaszczyt korespondować z nim, już po mojej habilitacji, której był recenzentem. To postać bardzo dla mnie ważna.

Lista robi się długa, ale ja mam naukowo swój drugi dom. Przez lata była nim Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni, gdzie spotkałem wspaniałym naukowców, od których wiele się nauczyłem. Musze więc wspomnieć o prof. Antonim Komorowskim, prof. Andrzeju Makowskim, prof. Piotrze Semkowie ale także dr Andrzeju Drzewieckim i dr Mariuszu Kardasie. Przyjaźni marynarskich tam zawiązanych żaden sztorm nie jest w stanie złamać.

Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Nie mam szczególnej opinii. Nie ma „źródeł” złych, są tylko źle wykorzystane. Każde miejsce, z którego można czerpać informacje jest cenne, ważne, na pewno nie warto go potępiać. Ja osobiście z tego nie korzystam, wolę książki, czasopisma, archiwalia, papier to papier. Trochę stara szkoła. Nie ukrywam, jednak że bardzo doceniam Internet, zwłaszcza że ułatwił dostęp także do zespołów źródłowych, pozwala na szybka wymianę informacji i często można trafić na świetnie zbudowane strony, zawierające naprawdę cenne materiały. Z You Tube korzystam tylko słuchając muzyki, memy to już nie mój świat całkowicie, a na blogi zaglądam. Mam kilka na które wchodzę zajrzeć, co nowego na nich. Nie widzę w tym nic złego, wręcz odwrotnie, zwłaszcza że prowadzone są czasami przez naprawdę ludzi mających ogromną pasję i wiedzę. Choć są różne, także te nie warte zainteresowania. Chyba jak zawsze warto korzystać z wielu „źródeł” wiedzy i je wzajemnie ze sobą porównywać.

Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Zacytuje słowa Winstona Churchilla – Nigdy się nie poddawaj – Nigdy nie rezygnuj – to według mnie kwintesencja, tego jak trzeba walczyć o swoje życie. Oczywiście wszystkim jest praca, ale temu musi towarzyszyć pasja, chęć, pragnienie, ciekawość i poszukiwanie. Nie ma tematów ostatecznie poznanych, to niesamowite, fascynujące, można nigdy się nie zatrzymywać, zawsze być w drodze, poznawać. Bycie historykiem to droga, która się nie kończy. Trudno o lepsze zajęcie w życiu. Nic jednak nie zastąpi godzin w archiwach, godzin nad książkami. Tego nie da się obejść, zastąpić. Historyk, który mówi „wiem”, a niestety to się coraz częściej pojawia, jest pewien, przekonany o swojej nieomylności, to historyk stracony, przegrany, bo nawet nie wie, ile jeszcze może poznać.

W swoim życiu naukowym, a przecież miało ono swoje różne barwy, spotkałem wielu młodych, strasznie zadufanych w sobie historyków, przekonanych o tym że już wszystko wiedzą. To czasami kiepski widok. Młodym więc radzę odrobinę pokory, zwłaszcza na początku.

W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Słuchać muzyki, uwielbiam rock progresywny, ale także heavy metal. To dziś nurty już słabo obecne w mediach, ale na szczęście dostępność muzyki jest ogromna, niż w latach 80-tych poprzedniego wieku. Muzyka towarzyszy mi zawsze, także jak pisze. Nie umiem spokojnie pracować jak coś cicho nie gra... Muzyka więc to nie zawsze czas wolny. A takie całkowite oderwanie to komiksy, zbieram je od lat, fascynują mnie te z czasów PRL, kolekcjonuję i namiętnie do nich wracam. Kupuje też współczesne, także w czasie wyjazdów. Komiksy są dla mnie jednym z wielkich pomysłów XX wieku. Mam swoich ulubionych ilustratorów, bo w komiksie to właśnie kreska jest tym na co zawsze zwracam pierwszą uwagę, jest najważniejsza.

Historyk o(d)powiada... Karol Łopatecki

Dziś niedziela, pora więc na kolejną odsłonę z cyklu ‘wywiadów’. Dziś miło mi powitać w moim blogowym kącie dra hab. Karola Łopateckiego z Instytutu Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku. Z biogramem mojego gościa można się zapoznać na wiki, warto także zajrzeć na stronę Uniwersytetu, gdzie wymienione są liczne publikacje p. doktora. Zapraszam do lektury:

W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Moja przygoda z historią rozpoczęła się raczej nietypowo. Zawsze bardziej interesowała mnie geografia, czy fizyka, historia to było zło konieczne. Jednakże w 1993 r., jeszcze w szkole podstawowej kupiłem 1 numer „Magii i Miecz”, gdzie opisany był zarys gier RPG wraz z zasadami systemu Kryształy Czasu. Oczywiście był to klasyczny heroic fantasy, jednakże już Warhammer FRP, ulokowany był silnie na podłożu związanym z Europą okresu renesansu. Zacząłem interesować się historią w sposób stricte użytkowy, na potrzeby przygotowywanych kampanii i prowadzonych rozgrywek. Pod koniec szkoły średniej czytanie prac historycznych stało się jednak nawykiem, a z czasem świat epoki nowożytnej oczarował mnie swoim bogactwem, dramatyzmem zdarzeń, gwałtownością przemian, o których można tylko pomarzyć w najlepszych nawet dziełach beletrystycznych.

Historii nigdy nie traktowałem w kategoriach kariery zawodowej, zdecydowałem się jednak na kontynuowanie zainteresowań. Wybrałem na Uniwersytecie w Białymstoku dwa kierunki studiów – prawo i historię. Ostatecznie splot różnych okoliczności doprowadził mnie do tego, że zacząłem zajmować się historią prawa.

Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Uwielbiam postać Krzysztofa Arciszewskiego. Uważam, że zasługuje na pięknie napisaną, a przy tym merytorycznie pogłębioną biografię. To niewątpliwie osoba bardzo zdolna, niezwykle inteligentna, która do wszystkiego doszła własną pracą, przy czym była więźniem własnych namiętności i słabości. Dobrze zapowiadającą się służbę u Krzysztofa Radziwiłła zakończyło zabójstwo. Czynu tego dopuścił się wobec prawnika, który „wykorzystał” rodzinę Arciszewskich. Wspaniałe sukcesy w Brazylii zakończyła fatalna współpraca i kłótnia z gubernatorem Mauritzem Johanem von Nassau-Siegen. Arciszewski był doskonałym inżynierem – testował stroje płetwonurków, które można było wykorzystać podczas działań wojennych, proponował zastosowanie rakiet, a nawet torped podczas walk morskich, uważnie obserwował przemiany zachodzące w działaniach oblężniczych i fortyfikacyjnych. To również doskonały kartograf, bardzo dobry artylerzysta i niezły budowniczy twierdz. Trzeba było mieć fantazję aby rozpocząć obleganie twierdzy Arraial Velho do Bom Jesus (w Brazylii) posiadając siły mniejsze niż jej obrońcy – a co więcej oblężenie to zakończyło sukcesem. W końcu to arianin, później ewangelik reformowany, a z naszej współczesnej perspektywy to właściwie deista, przy tym osoba niezwykle otwarta, zainteresowana obcymi kulturami i wierzeniami plemion indiańskich.

W historii kocham życie codzienne. Nie podniecają mnie wielkie wydarzenia, kluczowe sytuacje zmieniające losy świata, lecz zwykłe kłopoty i radości. Dlatego też pociągają mnie postacie, które nie wywodzą się z elit. Zamiast biografii lub książek o monarchach, magnatach, z utęsknieniem szukam dzieł dotyczących „zwykłych” przedstawicieli stanu szlacheckiego. Coś co przypomina znakomitą książkę Jana Seredyki „Księżniczka i chudopachołek: Zofia z Radziwiłł́ów Dorohostajska - Stanisław Tymiński”. Bardzo podoba mi się postać Jana Kunowskiego, który w swoim życiu był kondotierem, kartografem, poetą, żołnierzem, dyplomatą, sekretarzem królewskim, wielokrotnym dyrektorem ewangelicko-reformowanego synodu prowincjonalnego. Już same wymienienie zawodów i funkcji które pełnił oznacza osobę nietuzinkową. Ile jeszcze tak fascynujących postaci musiało istnieć, niestety brak źródeł nie pozwala nam o nich nic lub niewiele powiedzieć.

Natomiast z postaci żyjących poza Rzeczpospolitą, to ogromną sympatię odczuwam wobec Jensa Munka. Jest to jedna z najbardziej tragicznych postaci epoki nowożytnej. Żywot tego duńskiego oficera marynarki, jak w soczewce skupia losy wielkich odkrywców i ich załóg, heroiczne wyprawy morskie, ale i błahe przeciwności dnia codziennego, które miały potężne i straszne następstwa. Fenomenalnym źródłem jest diariusz jego podróży, w trakcie której starał znaleźć Przejście Północno-Zachodnie do Indii. Jest to jedyny znany mi przypadek z epoki nowożytnej, w której autor opisał swoją śmierć, a nawet w narracji przekroczył tę granicę ... Opis mój stanowi tabloidyzację rzeczywistości, jeżeli jednak ktoś przeczyta diariusz w pełni przyzna mi rację. Biografię Jensa Munka autorstwa Thorkilda Hansena polecam, została ona zresztą przetłumaczona na język polski przez Marię Bero, a następnie wydana drukiem w 1982 r. W moim osobistym rankingu książka ta jest jedna z najważniejszych prac historycznych jakie czytałem. 

Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Jak już wspomniałem uwielbiam w historii codzienność. Dlatego chętnie zobaczyłbym jeden zwykły dzień w obozie wojskowym, a jakbym mógł uczestniczyć w picowaniu dowodzonym przez jakiegoś poczciwego, religijnego towarzysza lub w sesji sądu wojskowego, to byłaby to pełnia szczęścia.

Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Bardzo ważne dla mnie są dwie książki dotyczące prawa wojskowego – „Disciplina militaris” w wojskach Rzeczypospolitej do połowy XVII wieku oraz Organizacja, prawo i dyscyplina w polskim i litewskim pospolitym ruszeniu (do połowy XVII wieku). Do pełni szczęści powinienem zrobić proces wojskowy oraz prawo rokoszowe i konfederackie, na razie jednak od kilku lat intensywnie pracuję nad zagadnieniem kartografii wojskowej na ziemiach Rzeczypospolitej, więc pewnie musi to poczekać do kolejnego dziesięciolecia. Jeżeli chodzi o krótkie formy (artykuły) to zadowolony jestem z aspektu ukazującego kobiety w wojsku epoki wczesnonowożytnej. W badaniach historycznych fascynujące jest to, że właściwie przez całe życie można rozwijać własny warsztat, gromadzić zasoby archiwalne, przede wszystkim doskonalić metodologię badawczą. Dlatego mam nadzieję, że nigdy nie będę w pełni zadowolony z tego co zrobiłem, co mnie osobiście motywuje do dalszej pracy.

W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Uwielbiam dyskusje nad zjawiskiem „rewolucji wojskowej”, nie tyle z uwagi na prawdę objawioną, które to zagadnienie przynosi, ile ogromny potencjał intelektualny i możliwości patrzenia na wojskowość w sposób zintegrowany – gospodarczo, demograficznie, a nawet kulturowo. Dlatego lubię badaczy odnoszących się (nie tylko pozytywnie) do tego zagadnienia począwszy od Michela Robertsa, poprzez Davida Parotta, Geoffreya Parkera, Johna Lynna i innych. Chciałbym wyróżnić również twórczość zmarłego w 2017 r. litewskiego badacza – Gediminasa Lesmaitisa. Jego pracę wyróżniają się niezwykłą wprost skrupulatnością i rzetelnością badawczą. Ze starszego pokolenia badaczy podziwiam twórczość Tadeusza Mariana Nowaka, Karola Buczka, Stanisława Kutrzeby. W obecnym pokoleniu historyków mamy szczęście do wielu wybitnych nowożytników. Ogromny wpływ na kształtowanie mojego warsztatu historyka wywarły osoby,  do których uczęszczałem na seminaria. Tu chciałbym wymienić profesorów: Adama Lityńskiego, Piotra Fiedorczyka oraz Ewę Dubas-Urwanowicz i Jerzego Urwanowicza. Powinienem odnotować jeszcze całą litanię osób, gdyż lubię współpracę zespołową, która objawia się stałymi spotkaniami, często wielogodzinnymi dyskusjami.

Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Jestem wielkim fanem tego typu inicjatyw, lubię szczególnie komiksy historyczne. Może nie są to dzieła na miarę Kentarō Miury, ale nie taka jest ich rola. Jest kilka blogów prowadzonych w Europie, które naprawdę trzymają bardzo wysoki poziom. Przede wszystkim gigantyczny potencjał widzę w rozwoju „Wikipedii”. Moim zdaniem na naszych oczach rodzi się zjawisko analogiczne do ruchu encyklopedystów z czasów oświecenia. Medium w pełni egalitarne; tworzony przez aktywnych użytkowników, zbiór wiedzy, coraz lepszej, weryfikowanej, to jest to czego potrzebuje ludzkość w dobie rewolucji informatycznej. Nie oznacza to, że nie widzę słabości wielu haseł, tu jednak postęp jest olbrzymi. Uważam, że doskonałym rozwiązaniem byłoby zamiast pisania prac licencjackich tworzenie, rozbudowa albo weryfikowanie stron/haseł na tej platformie przez studenta, a następnie ich umieszczanie w Internecie po uprzednim zweryfikowaniu przez promotora, który jednocześnie byłby administratorem tej strony. Proszę sobie wyobrazić ogromny rozwój w upowszechnieniu wiedzy, zamiast pisania po raz 1000 licencjatu „Państwo pierwszych Piastów w świetle Kroniki Galla Anonima” lub stworzenie dzieła równie oryginalnego co bezsensownego „Aleksander Wielki w podręcznikach szkolnych 1989-2000” (autentyk). Gdyby uczelnie przyjęły tę wizję, w pięć lat większość haseł byłaby wykonana na doskonałym poziomie. Mam kłopot ze zrozumieniem fenomenu polegającego na wykładanie przez Skarb Państwa i instytucje samorządowe ogromnych pieniędzy na naukę, a efekty tych badań nie są widoczne w Internecie. Znam przykłady dziesiątek książek, które zostały wydrukowane – ale nie mogą być sprzedawane, nie są też w żaden systemowy sposób dystrybuowane ani udostępnione na stronach internetowych. Jaki w tym sens? Ktoś wykonał nierzadko dobrą lecz nikomu nie potrzebą robotę. Tymczasem bloger lub vloger są przeciwieństwem tego zjawiska, za co należy im się chwała.

Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Najważniejsze w badaniach historycznych są stawiane hipotezy badawcze. Jeżeli siadamy do pisania i parafrazujemy przeczytane źródła to znaczy, że jest bardzo źle z naszym poziomem kompetencji naukowych. W pogoni za kolejnymi kwerendami, gromadzeniem różnego rodzaju źródeł historycznych zapomina się o najważniejszym – metodologii badawczej, celowi prowadzonych analiz. Papierem lakmusowym jest zakończenie w książce lub artykule – jeżeli po 30 stronach rozważań otrzymujemy 2-3 zdania podsumowania, w tym wyrażenie wytrych – „potrzebne są dalsze badania szczegółowe”, to jest to oczywiste nieporozumienie. Wiele osób ocenia książki po przypisach i bibliografii, ja zdecydowanie wolę dokonania jej wstępnej oceny po zakończeniu. Książka naukowa to nie kryminał, poznanie konkluzji na początku nie burzy przyszłej przyjemności czytania.

Sądzę, że historiografię polską czeka bolesne przejście (które już trwa) od historii odtwarzającej dzieje do analizy zjawisk, instytucji i problemów badawczych. Czyli to co w historiografii światowej nastąpiło już wiele lat temu. Po 1989 r. powoli otwierały się kolejne archiwa zagraniczne, które w okresie PRL-u były niedostępne, poza tym postępująca digitalizacja materiałów źródłowych, skłaniała badaczy to uzupełniania luk w badaniach historycznych. Tych jest jednak coraz mniej. Dlatego przyszli historycy muszą inaczej już spoglądać na przedmiot badań, odmiennie niż robiło to jeszcze moje pokolenie. A zatem zachęcam do czytania prac ukazujących nowe obszary badawcze – oprócz wspomnianych prac związanych z military revolution zachęcam do zapoznania się z koncepcjami np. state capacity, itp. Przyszłość wyznaczy pomysł badawczy, metodologia, to wszystko powinno być ulokowane dodatkowo w szerokiej komparatystyce. Niech zobrazowaniem tego będzie monografia Laurenta Vidala zatytułowana Mazagan, miasto które przepłynęło Atlantyk...

W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

spędzać czas ze swoją rodziną – żoną i dwójką wspaniałych córek, a jak w międzyczasie uda się przeczytać mangę, zagrać w RPG, planszówkę lub grę karcianą to też nie narzekam.

Historyk o(d)powiada...Andrzej Rachuba

W dzisiejszym odcinku odpowiedzi na moje blogowe pytania zgodził się udzielić prof. dr hab. Andrzej Rachuba. Biogram p. Profesora można przeczytać na wiki, polecam także listę publikacji na stronie Instytutu Historycznego PAN – mnóstwo niezwykle interesujących pozycji, zwłaszcza jeżeli ktoś jest zainteresowany XVII-wieczną armią litewską. Zapraszam do lektury:

W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Zainteresowanie historią zaczęło się u mnie bardzo wcześnie, pod wpływem czytanej mi przez Rodziców „Trylogii” Henryka Sienkiewicza, którą dokończyłem czytać już sam, gdy poszedłem do szkoły podstawowej. Od razu więc też zainteresowanie moje skoncentrowało się na XVII w., co pogłębiałem lekturami prac Zbigniewa Wójcika, Władysława Czaplińskiego, Adama Kerstena. Potem zaciekawiłem się starożytnością (czyny Aleksandra Wielkiego, bohaterscy Spartanie, Hannibal – jak widać pasjonowały mnie przede wszystkim, jak zapewne większości chłopców, wydarzenia wojenne i polityczne, wielcy wodzowie, armie), wreszcie czasami Napoleona (znowu głównie wojny, wielcy dowódcy). Chyba na końcu zaczęła się moja przygoda z II Wojną Światową, ale głównie przez pryzmat wojen na morzach, w przestworzach i broń pancerną. To było już w szkole średniej (chodziłem do liceum pedagogicznego, by zostać nauczycielem historii) i gdy zacząłem studia w Instytucie Historycznym UW miałem początkowo ogromny dylemat, o czym będę pisał pracę magisterską, w czym się specjalizować? Pierwsze lata studiów wyleczyły mnie definitywnie z zainteresowaniami starożytnością, Napoleonem i II Wojną. Postanowiłem zdecydowanie pozostać przy czasach wczesnonowożytnych (XVII w.) i zapisać się na seminarium Prof. Jaremy Maciszewskiego oraz Prof. Stanisława Herbsta. Niestety, w tym roku, gdy musiałem wybrać seminarium magisterskie ten pierwszy nie przyjmował nowych chętnych do pisania pod jego kierunkiem pracy magisterskiej, a drugi wkrótce zmarł. Ostatecznie więc, idąc za kolegami z akademika, zapisałem się na jedyne ówczesne seminarium nowożytne, które właśnie otworzył doc. dr hab. Tadeusz Wasilewski, a zatytułowane ono było „Wielkie Księstwo Litewskie i Podlasie Koronne w czasach nowożytnych”. Tak zupełnie przypadkowo zostałem lituanistą, o której to Litwie przedtem wiedziałem bardzo mało. Dzięki memu opiekunowi dość szybko wgłębiłem się jednak w problematykę litewską i napisałem z tego zakresu pracę magisterską. Już wówczas też zacząłem marzyć o dalszej pracy naukowej, która wydawała mi się niezwykle pasjonującą, wspaniałą, odpowiadającą mej osobowości. Mój Mistrz sam zaproponował mi wówczas pisanie pod Jego kierunkiem rozprawy doktorskiej.

Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Z pewnością specjalną „sympatią” darzę mego pierwszego bohatera w pracy naukowej, a był nim Paweł Jan Sapieha, ostatecznie wojewoda wileński i hetman wielki litewski, którego postawie w latach 1655/56 zająłem się w pracy magisterskiej. Nie był wybitnym wodzem, do najwyższych godności w Wielkim Księstwie Litewskim doszedł trochę przez przypadek (wymarcie głównej linii rodziny), ale potrafił bezwzględnie wykorzystać wszystkie okazje, by do owych godności dojść, by Sapiehowie zdobyli hegemonię na Litwie. Nie do końca mu się to udało, ale jego synowie zrealizowali ów cel. Za tym poszło w ogóle zainteresowanie Sapiehami, właśnie synami Pawła Jana – Kazimierzem Janem i Benedyktem Pawłem, ale także właściwym twórcą potęgi tej rodziny – Lwem, jego synem Kazimierzem Leonem i innymi.

Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

Nigdy w tych kategoriach nie myślałem o postaciach historycznych. Niewątpliwie jednak chciałbym być „przyjacielem” mego wymienionego wyżej bohatera, bo choć wiem bodaj o nim wszystko, co można w świetle źródeł pisanych i opracowań uzyskać, to brak mi wielu informacji o jego planach, przemyśleniach, reakcjach na dopadające go szczęście i porażki, życiu rodzinnym etc.

Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Dumny chyba nie jestem z żadnej publikacji, ale zadowolony z prac o miejscu Wielkiego Księstwa Litewskiego w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej i o konfederacjach wojska litewskiego w latach 1655–1663. Myślę, iż udało mi się wnieść trochę nowych ustaleń i pomysłów do wiedzy o ówczesnej Litwie, jej ludziach, instytucjach. Radość przynoszą jednak także cykle książek o urzędnikach WKsL, o deputatach Trybunału litewskiego, o rejestrach podymnego, edycje kilku pamiętników. W sumie owych publikacji jest prawie 30, więc też trudno z wszystkich się równie cieszyć.

W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Bez wątpienia najwięcej zawdzięczam naukowo memu wspaniałemu śp. Mistrzowi, Profesorowi Tadeuszowi Wasilewskiemu, który nie tylko zaraził mnie miłością do dawnej Litwy, ale i pokazał, jak należy pracować, czym sie kierować w badaniach. Równie wspaniałym nauczycielem, ale też zupełnie wspaniałym Człowiekiem, o ogromnej erudycji i wyjątkowo ciepłemu, pełnemu wyrozumiałości podejściu do młodych badaczy, był też już nieżyjący mój wieloletni Szef w Instytucie Historii PAN – Profesor Ryszard Kiersnowski. Duży wpływ na moją naukową karierę miał bez wątpienia Prof. Zbigniew Wójcik, ale miałem też przyjemność poznać Profesorów Stanisława Alexandrowicza, Juliusza Bardacha, Władysława Czaplińskiego,  Adama Kerstena, Janusza Tazbira, Jana Wimmera, a z żyjących Wiesława Majewskiego i Henryka Wisnera. Każdy z nich w jakimś stopniu miał wpływ na moją twórczość.

Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Zalecam korzystanie z tych mediów ostrożnie, z umiarem i nieufnością. Sam zawsze tak postępuję, bo też korzystam z niektórych blogów internetowych, które uznałem za wiarygodne, interesujące poznawczo, bo poszerzające moją wiedzę, raczące mnie dyskusjami (a one są zawsze niemal ważne). Bez tzw. kadzenia (bo z natury wolę krytykę niż chwalenie) mogę stwierdzić, iż jednym z takich interesujących, wykorzystywanych przeze mnie od lat, blogów jest Kadrinazi, bo znajduje się tu sporo materiałów do armii litewskiej XVII w., którą bardzo się interesuję zawodowo. Korzystam też z Biblioteki kresowej, potyczek z genealogią, milhist.info. i kilku innych projektów internetowych. Gorzej jest już z Wikipedią.

Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Ciężko pracować, nie zrażać się, dobrze przemyśleć, czy rzeczywiście jest to zawód, któremu chcesz się poświęcić na resztę życia. Jeśli tak, to potrzebna jest cierpliwość, pasja, uczciwość i bezkompromisowość, szukanie „dziury w całym”, ciągłe pogłębianie wiedzy. Ważne jednak, by nie zagubić się tylko w nauce, bo ważna jest, jeżeli się ją ma, przede wszystkim rodzina!

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Problemem jest przede wszystkim brak wolnego czasu, bo praca naukowa zajmuje mi do kilkunastu godzin dziennie (oczywiście nie zawsze, bo są jeszcze liczne zebrania, posiedzenia, komisje, sesje etc.). Bardzo lubię jednak oglądać mecze piłki nożnej, zwiedzać, czytać książki (niestety, historyczne), czasopisma (przede wszystkim „Piłkę Nożną” oraz historyczne i genealogiczne), posłuchać odprężającej, dobrej muzyki (lubię bardzo różne gatunki: poważną, ale głównie operową, rock, fado, country, gospel, latino).

Historyk o(d)powiada... Sławomir Augusiewicz

W dzisiejszym odcinku cyklu miło mi powitać dra hab. Sławomira Augusiewicza z Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych UMW.  Obszerną listę publikacji mojego gościa można znaleźć na stronie Instytutu, przypominam także o recenzji pracy Przebudowa wojska pruskiego…, którą zamieściłem na blogu. A teraz zapraszam do lektury:

1. W jaki sposób zaczęła się Pańska przygoda z historią, kiedy zdał Pan sobie sprawę że chciałby się nią zajmować zawodowo?

Od kiedy pamiętam zawsze interesowała mnie przeszłość, ta "najbliższa", mojej miejscowości (do dziś zbieram informacje o jej przeszłości) i ta "dalsza", o której lubiłem czytać. Zapewne duży wpływ na to miała rodzina, zwłaszcza tata, miłośnik historii, który umiał opowiadać nie tylko o wydarzeniach znanych z lektur, ale i o przeżyciach  własnych i swego ojca, a mojego dziadka, uczestnika wojny z bolszewikami w 1919 roku (potem był w niewoli), którego niestety bardzo słabo pamiętam. Jako dziecko słuchałem, nawet próbowałem już coś notować, wspomnień drugiego dziadka, żołnierza batalionu balonowego z Legionowa, o Wrześniu 1939. Że będę chciał zawodowo zajmować się historią wiedziałem już wybierając się do liceum, choć bardziej widziałem siebie w roli nauczyciela, niż badacza.

2. Który postać historyczna jest Pańską ulubioną i dlaczego?

Jeśli mam wskazać jedną, to Bogusław Radziwiłł. Ulubioną nie w sensie szczególnej sympatii do tej osoby, bo podzielam dotychczasowe oceny historiografii i zgadzam się z Hanną Malewską, że to była, (cytuję z pamięci): "kanalia, choć utalentowana i nie pozbawiona wdzięku". Niemniej dużo satysfakcji sprawiają mi badania nad tą postacią.

3. Może się Pan się cofnąć w czasie i poznać postać historyczną, być świadkiem jakiegoś wydarzenia lub też zobaczyć/zbadać jakiś artefakt. Jaki byłby Pański wybór?

O, gdyby to było możliwe..... . Tylko przy takich możliwościach co robilibyśmy jako historycy. Ale spróbuję: typ nr jeden to ów Anonim, który napisał kronikę o pierwszych Piastach i o Bolesławie Krzywoustym. Bardzo lubię i często wracam do tego źródła, w którym pełno zagadek, a kronikarz często się droczy z nami, dając do zrozumienia, że wie wiele więcej niż napisał. Nigdy nie zajmowałem się tym okresem badawczo, ale hobbystycznie lubię czytać o nim. A z "mojej dziedziny", jeśli w ogóle chciały by ze mną rozmawiać takie persony, to chętnie poznałbym Bogusława Radziwiłła i Wincentego Gosiewskiego, ale chyba przede wszystkim Gabriela Wojniłłowicza. Wiele czasu poświęciłem badaniom nad iście "kmicicową" biografią tego wybitnego oficera jazdy koronnej z połowy XVII wieku, a i tak udało się wyświetlić z niej jedynie 16-letni okres po 1648 roku. Jakiś czas temu zdecydowałem się podsumować wyniki badań i opublikowałem artykuły poświęcone jemu i linii rodu, z której pochodził. Ciągle trafiam na informacje o nim, ale nie wnoszą nic nowego, zwłaszcza nie pomagają dowiedzieć się, co działo się z panem Gabrielem przed 1648 rokiem. Jednak niedawno natrafiłem na notatkę dowodzącą, że do początku XX wieku zachował się jego testament (kopia?), może prawidłowo go "namierzam", więc być może i bez rozmowy z rotmistrzem uda się jeszcze coś dodać do wcześniejszych ustaleń.

4. Z której spośród swoich publikacji jest Pan najbardziej dumny?

Chyba jak każdy biorąc do ręki swoją świeżą publikację czuję satysfakcję z wykonanej pracy. Natomiast nie wiem czy z którejś mógłbym być w ogóle dumny, choć z pewnością są takie które miały znaczenie dla mojej drogi zawodowej. Na przykład monografia o bitwie pod Prostkami, długo się zastanawiałem, czy w ogóle powinienem się za nią zabierać. Nieco wcześniej wydałem już książkę o działaniach wojennych w Prusach Książęcych w czasie "potopu", w której był już rozdział o tej batalii. Jednak już po jej ukazaniu się natrafiłem w archiwum w Berlinie na protokoły komisji brandenburskiej wyjaśniającej przyczyny porażki 8 października 1656, wcześniej przez nikogo nie wykorzystywane. Długo rozważałem jak wprowadzić je do obiegu naukowego, wreszcie zdecydowałem się, jak się potem okazało chyba słusznie, ponownie "zabrać się" za Prostki i napisać osobną książkę na temat tej bitwy.

5. W toku swojej edukacji i pracy naukowej poznał Pan wielu wybitnych badaczy. Który z nich wywarł na Panu największy wpływ?

Jestem uczniem Profesora Jaremy Maciszewskiego i to bez wątpienia on ukształtował mnie jako historyka. Wiele zawdzięczam prof. Janowi Wimmerowi, którego miałem zaszczyt poznać osobiście, a który udzielił mi wielu cennych rad oraz prof. Mirosławowi Nagielskiemu. Duże znaczenie miała dla mnie znajomość z prof. Wiesławem Majewskim, który, za co jestem mu ogromnie wdzięczny, bardzo przyczynił się do mojego rozwoju jako historyka. Znaczący wpływ wywarli na mnie także prof. Marek Wagner, Jerzy Maroń, Andrzej Rachuba i Andrzej Kamieński, ich publikacje wysoko sobie ceniłem, stanowiły dla mnie wzór prac naukowych, a jednocześnie inspirowały.

6. Dużo młodych ludzi czerpie aktualnie wiedzę historyczną z memów, filmików na YouTube i blogów internetowych. Jakie jest Pańskie zdanie na temat tego trendu?

Tak jak wśród "analogowych", klasycznych formach publikacji, tak i w internetowych są lepsze i gorsze. Wśród "papierowych" czasopism naukowych czy publicystycznych, czy też w księgarni, także nie sięgniemy po każdą pozycję. Z tym, że powszechna dostępność sieci dla osób publikujących sprawia, że mnogość tych publikacji w większym stopniu nie przekłada się na ich jakość. A największe chyba grono odbiorców to ludzie młodzi, nie zawsze potrafiący krytycznie odbierać podawane  w ten sposób treści historyczne, łatwość dostępu zaś sprawia, że częściej zaglądają do internetu, niż biblioteki. Wydaje mi się, że w tym tkwi największy problem.

7.  Najważniejsza Pańska rada dla przyszłych historyków?

Przede wszystkim powinni mieć dużo cierpliwości i wytrwałości. Historyk spędza dużo czasu w archiwach i bibliotekach, potem na opracowywaniu materiałów. Choć teraz mamy wiele możliwości związanych z kopiowaniem zarówno rękopisów, jak i publikacji, można ich coraz więcej znaleźć w sieci internetowej, która ułatwia również obieg informacji, to i tak historyk musi swoje "odsiedzieć".

8. W czasie wolnym najbardziej lubi Pan…

Nie mam jakoś specjalnie zorganizowanego czasu wolnego. Z reguły to czas dla rodziny, choć od kiedy synowie udali się na studia rzadko są w domu. Lubię powieści kryminalne, jestem kibicem (nie tylko piłki nożnej), jeszcze niedawno rzetelnie chodziłem na każdy mecz miejscowego Stomilu Olsztyn, ale teraz coraz częściej poprzestaję na oglądaniu transmisji.