Kącik polemiki - odsłona V

Generalnie staram się na blogu unikać współczesnej polityki, a także i historii spoza interesującego mnie okresu, czyli XVI-XVIII wieku. Tym razem jednak nie mogę sobie darować kilku słów.

Jarosław Szarek, prezes IPN miał 4 października tego roku tak oto powiedzieć do studentów Akademii Sztuki Wojennej (grafika z FB IPNu):

Prezes jest doktorem nauk humanistycznych, obronił w 2011 roku pracę zatytułowaną „Działalność Służby Bezpieczeństwa wobec młodzieży akademickiej Krakowa w latach 1970-1980”, nic więc dziwnego, że ma – jak widać – brak jeżeli chodzi o wiedzę historyczną o wiekach wcześniejszych. Już samo zdanie o kradzieży Wojska Polskiego przez komunistów wzbudza lekkie uśmiech politowania (komu ukradli, kto odzyskał, co, jak i dlaczego?), ale to odwołanie się do ratowania Europy wymaga chwili zastanowienia.

O ile bez większego problemu można się zgodzić z rolą bitwy warszawskiej (biorąc pod uwagę sytuację wielu krajów Europy po Wielkiej Wojnie) to już kwestia odsieczy Wiednia z 1683 roku i owego ‘ratowania’ tam Europy to temat na długą dyskusję. Rozumiem że w obecnej sytuacji politycznej kwestia odsieczy wiedeńskiej i pokonania armii tureckiej jest nader często tematem który przewija się w polskich mediach, jednak nie bierze się przy tym pod uwagę całej sytuacji geopolitycznej ówczesnej Europy. W Londynie, Sztokholmie, Kopenhadze czy Madrycie ( o Paryżu już nie wspominając) nie panikowano bowiem w 1683 roku z powodu wyprawy tureckiej, nie organizowano posiłków dla cesarza jak miało to miejsce 20 lat wcześniej. Ale też dr Szarek zapewne nie słyszał nigdy o wojnie Cesarstwa w Turcją w latach 1663-1664, kiedy to nawet Szwedzi i Francuzi przysłali swoje kontyngenty do walki z wojskami sułtana.  No ale przecież w wojnie tej nie brała udziału polska husaria, więc po co o tym mówić. Zostawmy jednak w spokoju Wiedeń, gdzie Polacy faktycznie odegrali ważną rolę jako część (podkreślmy to – część) armii koalicyjnej, bo została nam z tej wypowiedzi istna perełka.

Mamy tu bowiem jeszcze bitwę pod Legnicą w 1241 roku jako wydarzenie w którym ‘armia Rzeczypospolitej ratowała Europę’. Uff, to jest naprawdę działo ciężkiego kalibru. Może dr Szarek słyszał kiedyś o rozbiciu dzielnicowym, ale wiedza te musiał mu przejść koło uszu. O Unii Lubelskiej pewnie  nie słyszał, wiedziałby bowiem od którego momentu możemy mówić w Polsce o Rzeczpospolitej. Przypomnę, w bitwie pod Legnicą, sojusznicza armia składała się z wojsk różnych księstw: ze Śląska, Wielkopolski, ziemi krakowskiej. Udział brali też templariusze, joannici i być może Krzyżacy. Do tego dodajmy Morawian i niemieckich górników. Co jest rzeczą oczywistą nawet dla leniwego czytelnika Wikipedii, sprzymierzeni tej bitwy nie wygrali. To armia mongolska zwyciężyła w starciu, rozbijając armię dowodzoną przez Henryka II Pobożnego. Sam książę śląski, krakowski i wielkopolski zginął w bitwie lub został ścięty przez zwycięzców. Sam bitwa w żaden sposób nie mogła też ‘ratować Europy’, jako że zgrupowanie mongolskie było tylko silny zagonem dywersyjnym. Główna armia mongolska walczyła bowiem wtedy pod dowództwem Batu Chana na Węgrzech, gdzie w tymże roku w bitwie na równinie Mohi/nad rzeką Tiszą pokonała wojska węgierskie.

To naprawdę żenujące, że historyk – nawet zajmujący się historią współczesną – nie mógł się porządnie przygotować i wygłosił takie straszne banialuki przed grupą studentów. Co gorsza, IPN chwali się tą wypowiedzią w formie ‘mema’ na swojej oficjalnej stronie FB, mimo wielu komentarzy których autorzy komentują ewidentne błędy. Może trzeba zorganizować jakieś specjalne kursy dla szefów Instytutu Pamięci Narodowej, żeby nieco lepiej zapoznali się z historią własnego kraju? 

Kącik polemiki - odsłona IV

[Dla tryumfu zła potrzeba tylko, żeby dobrzy ludzie nic nie robili – Edmund Burke (1729-1797)]

Tym razem dość nietypowa polemika, bo połączona z dość gorzką obserwacją. Jak zapewne część z Czytelników tego bloga wie, od wielu już lat nie mieszkam w Polsce. Bacznie jednak obserwuję co dzieje się w kraju nad Wisłą, nie tylko na rynku wydawniczym… Przyznam, że coraz bardziej szokuje mnie w Polsce rozwój pseudohistorii, zataczającej coraz szersze kręgi i zdobywającej wielu wyznawców. Na pierwszy plan wybija się tu oczywiście turbolechityzm, do którego niestety wydatnie przyczyniło się Wydawnictwo Bellona, propagując fantastykę naukową autorstwa Janusza Bieszka jako pozycje historyczne. Co gorsza, wieść niesie że Bellona zamierza teraz wydać i książkę napisaną przez Pawła Szydłowskiego – a to będzie już totalny  skok na kasę i upadek na twarz…

Niestety takie pseudohistoryczne podejście nie ominęło i mojego ukochanego XVII-wieku. Już wcześniej na blogu komentowałem turbohusarskie memy, które stają się powoli podstawą edukacji. Było tez i kilka słów o książce która miała dużo wspólnego z ciekawostkami, ale mało z historią. Tym razem chciałbym kilka słów poświęcić artykułowi Polacy na Kremlu. O krok od imperium. Jego autorem jest Piotr Zychowicz, znany skądinąd ze swoich prac dotyczących XX wieku. Omawiany tu artykuł miał powstać w 2014 roku dla miesięcznika Historia Do Rzeczy, ja zapoznałem się z nim jednak dopiero teraz, kiedy zamieszczono go na stronie internetowej.

W języku angielskim mamy idiom cherry picking, który idealnie oddaje to co możemy znaleźć w tym artykule. Tak jak zbieracz czereśni wybiera tylko najlepsze i najładniejsze okazy, tak i Autor wybrał sobie źródła, opracowania i cytaty pasujące do tezy, odrzucając te które mu nie pasowały. Ze zjawiskiem takim możemy się niestety spotkać w wielu pracach (mniej lub bardziej) historycznych – ale to już coś na inny wpis i inną opowieść.

Artykuł zaczyna się od opisu „bitwy pod Kłuszynem”. Musiałem to zawrzeć w cudzysłów, gdyż jest to fantastyka jakich mało. Jakiś zupełnie z kosmosu wzięty opis szarż husarii, szarżujących na wojska moskiewskie nijak się ma do rzeczywistego przebiegu bitwy, gdzie walka z Moskwą była ograniczona. Husaria piękna i wspaniała, do tego każdy jeden w lamparciej skórze. Na polu bitwy nie walczono z moskiewskimi rajtarami, bo też formacja taka jeszcze nie istniała. Zabawne jest sformułowanie o szwedzkich sojusznikach Rosjan i zachodnich wojskach zaciężnych, implikuje bowiem dwa różne zgrupowania. Tyle tylko że chodzi tu po prostu o wojska De la Gardie, złożone z wojsk najemnych z wielu krajów Europy, będących na żołdzie szwedzkim a wysłanych do Moskwy na mocy porozumienia z Karolem IX. Istnym majstersztykiem, typowym dla wspomnianego już cherry pickingu, jest podanie strat moskiewskich jako 17 000 zabitych. To wysoce zawyżone informacje z anonimowej relacji o bitwie, które nijak się mają do liczb podawanych przez uczestników starcia. Ale wiecie, na papierze to wygląda dobrze…

Zaraz potem Autor przechodzi do sedna, czyli snucia wizji Rzeczpospolitej od Bałtyku po Ocean Spokojny. Manipuluje przy tym faktami jak tylko się da, nie wspominając np. że hetman Żółkiewski należał do tych senatorów, którzy odradzali Zygmuntowi III mieszanie się we wrzący kocioł wewnętrznych spraw moskiewskich. Opiera się o wyliczenia Krzysztofa Warszewickiego, który zmarł w 1603 roku czyli nie mógł być świadkiem Dymitriad i zmieniającej się sytuacji na linii Rzplita-Moskwa. Kapitulację polskiego garnizonu Moskwy w 1612 roku określa jako klęskę, nie biorąc pod uwagę sytuacji w jakiej znajdował się wtedy Rzeczpospolita: zadłużona wobec wojska, którego cztery dywizje (zarówno te walczące wcześniej w Inflantach jak i w Rosji) rozlały się szeroko po ziemiach Rzplitej, paląc i rabując jakby byli w podbitym kraju. Niewydolny polski system podatkowy zalegał żołnierzom miliony złotych. Latem 1612 roku zaś w Mołdawii została zmasakrowana polska wyprawa Stefana Potockiego, która przy aprobacie króla (i z wieloma chorągwiami wojska kwarcianego) ruszyła po tron hospodarski. W Inflantach dopiero co udało się zakończyć wojnę ze Szwecją. Kraj był wyczerpany konfliktami toczonymi od 1600 roku, włącznie z rokoszem Zebrzydowskiego (czy jak to się często teraz ujmuje – sandomierskim). O tym jednak w artykule nie przeczytamy, bo nie pasuje to do przyjętej przez Autora koncepcji potężnego państwa które miało szansę stać się jeszcze potężniejsze na wieki wieków amen. Król Zygmunt III jest tu fantastą i zazdrośnikiem, a Żółkiewski to według Autora najwybitniejszy, najbardziej dalekowzroczny mąż stanu epoki. Naprawdę nie wiem jak się do tego odnieść, bo to tezy żywcem wyjęte z XIX-wiecznych opracowań. Zdobycze z rozejmu dywilińskiego to według Autora ochłapy - pewnie, Smoleńsk to wszak zupełnie nieważna twierdza, nikt się nim nigdy nie przejmował i nie koncentrowały się na nim późniejsze kampanie…  

Jakoś brak informacji, że moskiewscy bojarzy – negocjując kwestię tronu carskiego dla Władysława - nalegali na Żółkiewskiego, by ten namówił króla do odstąpienia od oblężenia Smoleńska i oddania wszystkich zajętych przez Polaków twierdz. Hetman miał się ku temu skłaniać, ale król okazał się pragmatykiem i realistą, nie zgadzając się na takie warunki. No ale to znowu nie pasuje do tezy, prawda? Brak dokładniejszego spojrzenia na różnice kulturowe między moskiewskimi bojarami i polską szlachtą, które mogłyby pokazać jak – na dłuższą metę – niemożliwa byłaby integracja. Autor pomija mechanizmy Smuty, kwestie wojny domowej będącej de facto rozgrywkami najważniejszych rodów bojarskich, które – w znacznej mierze dzięki polskim i szwedzkim „gościom” – mogły pozbywać się konkurencji i zmienić układ sił w państwie. Autor zapomina jak Filaret (Fiodor Nikiticz Romanow) pogrywał Żółkiewskiego, negocjował twardo z Zygmuntem III i manewrował moskiewską polityką – a warto pamiętać, kto został (w znacznej mierze dzięki jego polityce) carem moskiewskim w 1613 roku.

Z artykułu wyłania się niezwykle optymistyczna wizja, że gdyby tylko Zygmunt III posłuchał Żółkiewskiego i wysłał Władysława do Moskwy jako carewicza, to doszłoby do stopniowego przejęcie przez Rosję polskiej kultury i języka, tak jak to miało miejsce na Litwie. Wszystko byłoby pięknie i wspaniale, nigdy nie powstałaby potężna carska Rosja-przeciwnik Polski. To takie granie na patriotycznej trąbce, odrzucające wszystko co działo się po 1612 roku – kolejne konflikty europejskie pośrednio i bezpośrednio wpływające na Rzplitą, kolejnych władców i ich politykę, przemiany w obrębie samego kraju. Husaria pogoniła Moskwę, trzeba było to wykorzystać i słuchać Żółkiewskiego – bo przecież krew Polaków zamordowanych na Kremlu w maju 1606 roku już dawno wsiąkła w ziemię i Władysławowi włos by nie spadł z głowy.

 Może jednak niech p. Zychowicz bawi się w alternatywne historie związane z XX wiekiem, a wiek XVII pozostawi w spokoju…

Kącik polemiki - odsłona III

Dawno nic nie było w kąciku polemiki, ale szybko to naprawimy. Natknąłem się na krótki artykuł internetowy p. Michała Łukaszewskiego, zatytułowany Reformy wojskowe Gustawa II Adolfa. Można się z nim zapoznać tutaj. Niestety jest on najeżony błędami, postanowiłem się więc się nieco temu przyjrzeć. Wszystkie poniższe fragmenty kursywą to cytaty z rzeczonego artykułu. Wynotowuje co najbardziej przykuło moją uwagę, co nie znaczy że zajmę się wszystkimi błędami.

Już we wstępie widzimy, że będzie moc, czytając że król stworzył potężną armię, która wielokrotnie pokazała swą siłę na polach bitew całej Europy – Breitenfeld czy Lutzen. Jakoś nie kojarzę, by Szwedzi walczyli np. na Wyspach Brytyjskich, w Hiszpanii czy Italii, więc owa cała Europa to niezła przesada. A zaliczanie Lutzen – gdzie Szwedzi stracili króla i znaczną ilość swoich weteranów – do pokazu siły armii szwedzkiej jest grubą przesadą.

Według Autora w czasie poboru narodowego [podpowiem – nazywało się to utskrivning] z każdej dziesiątki mężczyzn na wojnę wybierał się jeden, w pełni umundurowany i uzbrojony. Co tam że w źródłach z epoki (chociażby Hoppe, Piasecki a nawet sam król Gustaw II Adolf) mamy wzmianki o obdartych szwedzkich chłopach, którzy wyglądali jakby byli oderwani od pługa. Z uzbrojeniem (dokładnie rzecz biorąc bronią białą) też bywało słabo i to właśnie w przypadku krajowej piechoty szwedzkiej. Więc na pewno nie było tak dobrze, że żołnierze byli w pełni umundurowani i uzbrojeni.

Nie jest prawdą, że trzy regimenty tworzyły brygadę. Nie było żadnej reguły, jako że brygady formowano ad hoc, a składały się z od jednego do pięciu regimentów. Gros brygad składało się zresztą z regimentów najemnych, a nie krajowych. Zapewne chodzi o tzw. brygadę szwedzką, która składała się z 3, a przejściowo 4 skwadronów piechoty. To jednak inna bajka niż regimenty.

Kompania piechoty nie składała się z 75 muszkieterów i 55 pikinierów, a z 72 muszkieterów (3 kapralstwa po 24 ludzi) i 54 pikinierów (3 kapralstwa po 18 ludzi). Muszkieterzy na pewno nie używali szabel, z kolei szturmak był dla nich wymogiem tylko w początkowej fazie wojny z Rzplitą. Nie jest prawdą, że w 1631 roku król wprowadził po raz pierwszy regiment składający się z jedynie z muszkieterów – z taką jednostką mamy już bowiem do czynienia w 1628 roku w czasie kampanii w Prusach.

Autor błędnie opisuje sztaby kompanii i regimentów piechoty:

- w sztabie kompanijnym zabrakło porucznika, chorążego, dwóch sierżantów, podchorążego (podoficera asystującego chorążemu), 4 służących. Podpowiem też – żołnierzy wyposażeni w bębny to dobosze. Brak wzmianki o passevolantach

- w sztabie regimentu nie ma w artykule podpułkownika, majora, 4 profosów, kata. Pojawił się za to oficer artylerii i sierżant-major, którzy  w regimentach szwedzkich nie występowali. Jest też dwóch zagadkowych kapitanów, których w sztabie regimentu nie było.

Owe cztery elitarne regimenty armii szwedzkiej to jednostki najemne (kolorowe regimenty), o czym Autor zdaje się nie mieć pojęcia. Co lepsze, gwardia piesza o której mamy wzmiankę kilka linijek niżej nie była jakoś wyjątkowo silna, składała się bowiem raptem z jednego regimentu i jednej (przejściowo dwóch) kompanii. Co lepsze, ów regiment to właśnie jeden z owych elitarnych regimentów (Żółty), co znów nie jest wspomniane w tekście.

Wzmianka o posiłkach niemieckich czy angielskich jest mocno kuriozalna, wskazywałaby bowiem na wsparcie sojuszników. A chodzi wszak o oddziały najemne, rekrutowane w krajach niemieckich, Anglii i Szkocji (o czym znów Autor nie wspomina). Stanowiły one zresztą od 1630 roku przeważającą większość  armii szwedzkiej.

Przechodzimy do kawalerii. Kornet jazdy to nie szwadron, tylko kompania . W sztabie kornetu w artykule znów zabrakł chorążego, za to pojawił się sołtys (to jest wręcz przepiękne!). Sztab regimentu jest w porządku, brak jednak informacji że chodzi o regiment krajowy. Generalnie Autor w przypadku kawalerii nie rozróżnia kompanii i regimentów krajowych i regimentów. W armii szwedzkiej nie było czegoś takiego jak kawaleria lekka- zwiadowcza. Nie wiem też, o co chodzi Autorowi ze stwierdzeniem o kawalerii ciężkiej – uderzeniowej, wyposażonej w dodatkowe płyty pancerne i okrycia wierzchnie. Czyżby Autor implikował, że reszta jazdy szwedzkiej walczyła bez ubrań? Ech ci Skandynawowie, tfu…

W akapicie o artylerii mamy powtórzoną za J. Teodorczykiem wyliczankę szwedzkiej artylerii pod Gniewem w 1626 roku, która jednak dotyczy całego szwedzkiego parku artyleryjskiego zabranego w tym roku do Prus. Działa te nie mogły być wszystkie użyte na polu bitwy, bo armia szwedzka nie miała po prostu na tym teatrze działań zbyt mało puszkarzy. Założenie, że jedno działo przypadało na 120 żołnierzy jest więc błędne.

Znajdujemy też cuda w typie szefa policji wojskowej czy szefa wywiadu. Pusty śmiech wzbudza stwierdzenie, że w armii szwedzkiej wprowadzono też regularną płatność żołdu żołnierzom. Zapewne problemy finansowe Królestwa Szwecji i sposób w jaki wypłacano (a raczej nie) żołd nie są Autorowi znane. Dalej czytamy, że nie wiadomo jednak, jaki by wówczas cennik na towarów spożywczych czy luksusowych – tu znów podpowiem, że jednak wiadomo, tylko XIX-wieczny amerykański oficer na którym się Autor w dużej mierze opierał miał małe pojęcie o czym pisał…

Tu przechodzimy do kwestii będącej podstawą tylu błędów Autora – fatalnego doboru bibliografii. Praca Dodge’a z 1895 roku, będąca tu najwyraźniej podstawą informacji, to przyjemna lektura, ale najeżona błędami. J. Teodorczyk zasłynął niestety z tego, że źle interpretował informacje ze Sveriges Krig, stąd też opierani się o jego badania do niczego nie prowadzi. Żeby daleko nie szukać, wciąż w sieci wisi (już od 9 lat) moje krótkie zestawienie o armii szwedzkiej, gdzie Autor znalazłby nieco dokładniejsze informacje (stare, więc jakieś tam błędy są, ale się trzyma jak Alt-Blau pod Lutzen...). Wydawane od pewnego czasu przez NapoleonaV „Szwedzkie wojny” to wciąż, mimo upływu lat, najlepsze opracowanie o armii szwedzkiej Gustawa II Adolfa i reformach króla. Ba, nawet dwa Ospreye o tej armii autorstwa Richarda Brzezinskiego to – w skondensowanej jak to w Ospreyu formie – bardzo dobre opracowanie tematu. Jeżeli więc Autor naprawdę interesuje się epoką (a widząc ile napisał takich artykułów na portalu, wnioskuję że bardzo) sugerowałbym nieco lepszy dobór lektur, zwłaszcza przed zabraniem się do pisania.

Kącik polemiki - odsłona II

O tym cyklu zupełnie zapomniałem, trzeba go odkurzyć. A okazja ku temu dobra, bo akurat wpadł mi w ręce artykuł dra hab. Wojciecha Krawczuka Wojna szarpana doby „Potopu” – doświadczenia szwedzkie, opublikowany w zeszłym roku w Pracach Historycznych [PH 143, z. (2016), s. 737-742]. Tekst to niestety króciutki, co – przy ambitnie brzmiącym temacie – wskazuje tylko na bardzo wstępne zarysowanie tematu. Autor przywołuje dwa przykłady takiej szwedzkiej „małej wojny” w oparciu o pamiętnik Rutgera von Ascheberga: starcie pod Zakrzewem  i potyczkę pod Chojnicami (o której zresztą dr Krawczuk przygotowuje – z czego widzę w przypisie – nowy artykuł). Wskazuje kwestie propagandowe i różnice w źródłach dotyczące takich starć, żeby przejść do  wpływu jakie wojenne opowieści mogły mieć na Karola XI i Karola XII. Wybór von Ascheberga nie dziwi – wszak dr Krawczuk pięknie nam przetłumaczył i opracował wydany w 2014 roku Dziennik oficera jazdy szwedzkiej 1621-1681 pióra von Ascheberga właśnie[1]. Mam jednak ogromny niedosyt w kwestii tak użytych źródeł jak i pewnych wniosków, pozwolę sobie więc poświęcić temu kilka słów.

Artykuł jest bardzo krótki, przez moment wydawało mi się że to prostu zapowiedź jakieś większej całości. Przez to wiele interesujących aspektów (np. wymiar propagandowy) pojawia się w jednym-dwóch zdaniach, pozostawiając duży niedosyt u Czytelnika. Szkoda, bo temat szalenie interesujący, ale potraktowany bardzo pobieżnie.  

Główna rzecz która rzuca mi się tu w oczy to pominięcie dwóch, jakże ważnych, pamiętnikarzy związanych z armią szwedzką doby „Potopu”. Chodzi tu o Hieronima Chrystiana Holstena[2] i Patricka Gordona[3]. Obydwaj wspominają sporo o wojnie szarpanej – potyczkach podjazdów i wydzielonych grup rajtarii i dragonii. Szkot wspomina wręcz o „małej wojnie” już od początku kampanii letniej 1655 roku, co jasno wskazuje na to, że Szwedzi stosowali taką taktykę od początku wojny, zdając sobie sprawę z jej skuteczności. Trudno więc analizować szwedzką wojnę szarpaną przez pryzmat jednego zaledwie pamiętnikarza. Zwłaszcza tak mało krytycznie nastawionego wobec swoich sukcesów jak von Ascheberg.

Stwierdzenie, że akcje wojny szarpanej nie mogły, co prawda, mieć jakiegoś bardzo doniosłego strategicznego znaczenia stoi w znacznym stopniu w sprzeczności z zarówno szwedzkimi doświadczeniami z poprzednich konfliktów z Rzplitą jak i z samym przebiegiem „Potopu”. W tym pierwszym przypadku to właśnie „mała wojna” miała ogromny wpływ na rozwój sytuacji strategicznej w Inflantach w okresie 1626-1629 (gdzie praktycznie nie toczono większych starć) czy na porażkę szwedzkiej kampanii w Prusach w 1628 roku (gdzie jedynym sukcesem było zdobycie Brodnicy). Co do samego „Potopu”, to strona polska przegrywała praktycznie wszystkie walne starcia tej wojny (Warka i Prostki to chlubne wyjątki), zadając jednak Szwedom bardzo duże straty właśnie „małą wojną”.  Podkreśla zresztą to sam Autor, wspominając o niezwykłych sukcesach Stefana Czarnieckiego.

Pozostaje mi mieć nadzieję, że to wspomniany artykuł to tylko krótki (zbyt krótki!) wstęp do kolejnych prac p. dra Krawczuka, który będzie się dalej zajmował szwedzkimi aspektami „Potopu”. Ja czekam niecierpliwie na kolejne publikacje.

---

[1] Że o wspaniałym polskim wydaniu Pufendorfa nie wspomnę – kto nie ma ten niech się wstydzi!

[2] Jego pamiętnik wydano w Polsce w 1980 roku.

[3] Tu z kolei polecam wydawaną od 2009 roku pełną angielską edycję jego pamiętnika. 

Kącik polemiki - odsłona I

Bardzo mnie cieszy, gdy polscy historycy – zwłaszcza młodego pokolenia – coraz częściej zajmują się wojną o ujście Wisły 1626-1629. Pojawiają się książki i artykuły na ten temat, staram się nie bieżąco czytać te prace, bo konflikt ten należy do moich ulubionych. Pozwolę więc sobie od czasu do czasu na polemikę z tymi publikacjami, kto wie, może nawet uda się zachęcić samych autorów do dyskusji?

Dziś zajmiemy się artykułem p. Arkadiusza Bożejewicza z UMK w Toruniu[1], zatytułowanym Próba zdobycia Torunia 16-18 lutego 1629 roku, opublikowanym w ramach IV tomu Studiów nad staropolską sztuką wojenną[2]. Temat interesujący, schematy krótkotrwałego oblężenia – przygotowane przez p. Marcina Sobiecha – bardzo ładne, tylko z niektórymi stwierdzeniami autora nie bardzo mogę się zgodzić. Miałem przyjemność zapoznać się z tym artykułem w jego ‘wstępnej wersji’ i przekazać redaktorowi[3] kilka uwag, zwłaszcza co do armii szwedzkiej. Jak widzę zostały one uwzględnione w wersji, która ukazała się drukiem, poniżej więc kilka dodatkowych przemyśleń do tego artykułu...

I. P. Bożejewicz[4] upiera się, by zawyżyć liczebność oddziałów szwedzkich maszerujących na Górzno. Opierając się na bardzo słabych przesłankach, podaje liczebność zgrupowania jako 7500. Odrzuca tu opublikowaną z Sveriges Krig listę z korespondencji Oxenstierny, motywując to faktem, że kanclerz pisał swój list 5 dni po bitwie i miał jakoby uwzględniać straty spod Górzna. Przypomnę – liczebność armii Wrangla według Oxenstierny to 2416 żołnierzy piechoty[5], 3400 jazdy i 200 dragonów. Autor opierając się na kronice Hoppego podaje natomiast 7500, dodatkowo posiłkując się ODB ze zbiorów Krigsarkivet. Tyle tylko, że ODB nie wymienia liczebności jazdy, a tylko ilość kornetów (47), więc nie może być użyte jako źródło potwierdzające ilość żołnierzy. Hoppe niestety nie jest zawsze wiarygodny w kwestii liczebności sił szwedzkich więc dziwi bezkrytyczne podejście do jego informacji. Oxenstierna, zdając królowi raport z przebiegu działań, miał chyba jednak o wiele lepsze informacje o składzie zgrupowania i jego liczebności w momencie wyruszenia na kampanię. Obawiam się, że autor nie bardzo orientuje się w specyfice armii szwedzkiej tej wojny, stąd jego stwierdzenie, o nierównomiernej liczbie żołnierzy piechoty w grupach muszkieterskich. Gdyby tylko zerknął kilka stron dalej w tym samym tomie SK[6] zobaczyłby, jak Szwedzi formowali skwadrony piechoty do armii Wrangla, wybierając wojaków z 9 regimentów i starając się z nich złożyć w miarę tej samej wielkości (400-osobowe) pododdziały. Nie udało się osiągnąć zakładanego stanu w każdym skwadronie, bo też piechota szwedzka mocno ucierpiała w kampanii 1628 roku, poniosła też – jak co roku – spore straty w czasie zimowania. Należało też pozostawić wielu żołnierzy w garnizonach, stąd i niepełne składy skwadronów jeszcze przed bitwą pod Górznem. Okrągłe liczby w większości skwadronów i kompanii jazdy powinny wręcz być dla autora wskazówką, że to stan z początku operacji. Widać jednak że wyciągnął z tych materiałów zupełnie odrębny wniosek. Zabrakło tu także nawiązania do bardzo ciekawego źródła, jakim jest wydana w języku francuskim relacja kampanii: Jaumàl des opérations des Suédois depuis 1629 le 25 janvier (4 février N. S.) jusu’au 8 février(18février N. S.) 1629.  Można tam dokładnie zapoznać się ze sposobem formowania zgrupowania, padają tam też liczby dotyczące muszkieterów którzy mieli zostać delegowani z poszczególnych regimentów. Co ciekawe, autor używa go do opisu samych walk o Toruń, oznacza to więc że miał do niego dostęp.

II. Biogram Zachariasa Pauli – w latach 1626 dowodził zaledwie jedną kompanią rajtarii szwedzkiej (krajowej), dopiero w 1627 roku (wciąż piastując komendę nad ową kompanią) dowodził też 4-kompanijnym skwadronem krajowym, a także dochrapał się kompanii zaciężnej. W czasie wojny z Rzplitą nigdy nie dowodził ‘szwadronem złożonym z 6-8 kompanii’, bo jazda krajowa nie funkcjonowała wtedy jeszcze w takich strukturach regimentowych.

III. Kwestia nazewnictwa: albo piszemy Żółty Regiment piechoty albo Regiment Nadworny[7], nie istnieje jednak zastosowana w artykule forma Żółty Regiment Gwardii.

IV.  Kwestia polskiego garnizony Torunia: nie bardzo rozumiem, dlaczego autor snuje rozważania na temat możliwego udziału oddziałów koronnych w obronie miasta. Próba identyfikacji Fryderyka Rossa z kapitanem von Rosenem jest bardzo dziwna, do tego autor błędnie odczytał w mojej książce skrót P. (Pan) jako Pułkownik – taką rangę w owym regimencie miał tylko Gustav Sparre. Żaden ze znanych mi dokumentów źródłowych, opisujących garnizony polskie w czasie tej wojny nie wspomina o delegowaniu oddziałów do Torunia. W zbiorach Riksarkivet (Extranea Polen 80) odnajdujemy komput wojsk koronnych z 1629 roku[8], w którym możemy znaleźć miejsca stacjonowania piechoty Koniecpolskiego: nie ma tam jednak Torunia. Jak najbardziej słuszna wydaje się hipoteza, że miasta broniły oddziały najęte przez samych Torunian. Przypominam też, że po ataku miasto wyprosiło od Gdańska przysłanie  kompanii piechoty kapitana Hambrucha, zintensyfikowano też szkolenie tak mieszczan jak i żołnierzy miejskich.

V. Biogram Gustava Sparre: autor zapomina, że początkowo oficer ten miał wystawić w 1626 roku regiment złożony z 600 żołnierzy, na który wziął zresztą ze skarbu zaliczkę. Oddział ten jednak nigdy nie ujrzał światła dziennego, a Sparre otrzymał list przypowiedni na regiment złożony z 3000 żołnierzy. Nie doszło jednak, jak pisze autor, do fuzji tej jednostki z ‘pułkiem pieszym M. E. Denhoffa’, miast tego to Sparre przejął od Denhoffa komendę jego regimentu i wtedy właśnie doszło do wspomnianej scysji z Judyckim.

Mam nadzieję, że autor nie odbierze tego jako wrednej krytyki, a raczej jako zachętę do dalszych badań i studiowania tego jakże ciekawego konfliktu. Zapraszam także do komentowania, jeżeli nie na blogu to i na maila: kadrinazi[at]gmail.com

---

[1] Czyli mojej Alma Mater…

[2] Nakładem wydawnictwa NapoleonV, praca ukazała się w tym roku.

[3] Ukłony dla dra Zbigniewa Hunderta (dzięki Zbyszku!).

[4] Dalej będę używał określenia autor.

[5] Bez pikinierów, którzy w wyprawie nie brali udziału.

[6] Str. 442.

[7] W domyśle: gwardii.

[8] Nie ma on tytułu i o ile mi wiadomo nie został nigdy jeszcze w Polsce opublikowany.