Wierny kompanion pana Stefana

Śmierć zabrała Stefana Czarnieckiego 16 lutego 1665 roku we wsi Sokółka w pobliżu Lwowa. Weteran kolejnych wojen toczonych przez Rzplitą – pan Stefan mógł się bowiem pochwalić karierą wojskową trwającą 46 lat – umierał kilkanaście dni po tym jak doszła go wieść o otrzymaniu buławy polnej koronnej. Gdy dowiedział się o nominacji miał powiedzieć jeżeli przyjdzie umrzeć, ta buława będzie chyba ozdobą grobowca, który mię przywali. Hetman wyspowiadał się u swojego kapelana, jezuity ks. Dąbrowskiego, który towarzyszył mu w czasie ‘Potopu’ w Pomeranii i Holzacyi, także Danii. Przyjął komunię świętą po  czym w mizernej chatce bohatyrską położył głowę. W drodze w zaświaty towarzyszył mu jednak jeden wierny kompanion. Oddajmy  głos kronikarzowi:

Miał konia tarantowatego, haniebnie sprawnego i szczęśliwego, do boju także rączego, stojącego w sieni, którego przed śmiercią przykazał masztalerzowi, aby doglądał należycie; ta bestya zasługując pana i śmierć jego przeczuwając, nie chciał nic jeść ani pić, nogami w ziemię bijąc, wzdychając i jęcząc, na wchodzących i wychodzących oglądając się, jakoby rozumny człek przeczuwszy śmierć pana swego, padł na ziemi, stękając, zdechł, nie chcąc inszego cierpieć jeźdźca.

O dwa płaszcze za daleko

Tydzień temu wrzuciłem na bloga wizerunek hetmana Jana Zamoyskiego, na którym wyglądał on dosyć spokojnie, dobrotliwie rzekłbym. Jednak nie zawsze pan Jan był człekiem łagodnego usposobienia, w obliczu wielkiego zwycięstwa na polu bitwy starał się utrzymać porządek wśród swych wojsk, sięgając nawet po ostatecznie środki. Taką oto historię dotyczącą kapitulacji wojsk arcyksięcia Maksymiliana po klęsce byczyńskiej podał pewien czeski kronikarz:

Daley kanclerz [Jan Zamoyski] kazał stanąć [swojemu] woysku długą ulicą od bramy do obozu, w którą weszli ludzie J. K. Mci [Maksymiliana], a których było ieszcze 1500, lecz bez broni. Wszyscy musieli oddać pieniądze, iakie mieli przy sobie i nie śmieli i fennika zataić. Przy iednym znaleźli groszy czyli 12 pieniążków, tego rozsiekali na kawałki. Dway Hayducy [autor używa tu tej nazwy wyraźnie na określenie Węgrów] ściągnęli płaszcze z Drabantów J. K. Mcio mimo zakazu rabunku. Gdy to doniesiono Kanclerzowi, kazał Hayduków przyprowadzić do siebie, płaszcze im oddać, a ich ściąć natychmiast. Odtąd żaden z naszych więcey nie był obdzieranym.

Jak widać hetman potrafił sprawiedliwość wymierzać bardzo szybko, starając się utrzymać dyscyplinę. Bez wątpienia całą sprawę niejako ułatwił fakt, że chodziło o dwóch węgierskich hajduków, a nie towarzyszy spod poważnego znaku…

Malarze znani i nieznani - cz. XLIX

Kilkakrotnie wspominałem w tym cyklu o Giacomo Lauro, który wykonał serię rycin opiewających tryumfy hetmana i kanclerza Jana Zamoyskiego. Niestety wciąż nie udało mi się zdobyć porządnych kopii rycin przedstawiających kampanię inflancką, znajdujących się w posiadaniu Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (niechęć pracowników tej instytucji do odpowiadania na maile jest wręcz irytująca – mogliby chociaż odpowiedzieć odmownie…). Na pocieszenia Rycina panegiryczna ku czci kanclerza Jana Zamoyskiego, ze zbiorów Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej. Zamoyski ukazany na koniu, mimo że w większości brak tu elementów wojskowych kanclerz w prawym ręku dzierży buławę – wszak obok urzędu kanclerskiego piastował także urząd hetmana wielkiego koronnego. Zwraca uwagę stosunkowo skromna uprząż konia, bez zbędnych piór czy tym podobnych ozdóbek.  

Dobrze kopią skruszył

Uroczystości zaślubin Jana Zamoyskiego z księżniczką Gryzeldą Batorówną (bratanicą króla Stefana Batorego) przeszły do historii jako jednak z najbardziej hucznych imprez w historii Rzplitej. Ślub odbył się w katedrze wawelskiej 12 czerwca 1583 roku, po czym miało miejsce dwutygodniowe weselisko. Wśród zaproszonych gości znaleźć możemy parę królewską i śmietankę senatorów. Zamoyski sam miał wyreżyserować widowiska towarzyszące zaślubinom – min. oparł je o opisy rzymskich tryumfów starożytnych. Mnie najbardziej zaciekawił fragment opisujący turniej rycerski, gdzie gonili na ostre dosyć rządnie i mężnie dworzanie samegoż hetmana z niektórymi królewskimi na koniech dobrych. Jako że w Herbach rycerstwa polskiego możemy co nieco znaleźć o tych walkach, zacytuję je poniżej:

Naprzód Podhorecki z domu Belina z Pawłem Rackim; skruczył Podhorecki prawie dobrze kopią.

Potem Grudzięcki Andrzej z Jakóbem Jankowskim, Dobrzyniakiem z domu Junosza, któremu Janowski rękę przeszył na obydwie stronie.

Stefan Kazimierski z domu Biberstein z Górskim; odniósł ranę szkodliwą  Kazimierski przez ramię.

Paweł Piaskowski z domu Junosza z Mikołajem Rogozieńskim, o którego prawie dobrze kopią skruszył.

Miłkowski sędomierzanin, z domu Abdank, z Kirmańskim, który o konia Miłkowskiego kopią skruszył.

Broniewski z domu Tarnawa z Dobkiem, pod którym konia zabił Broniewski.

Bez wątpienia na zaślubiny pana Jana jeszcze zawitamy (gdzieś tam się nam uda wcisnąć ukradkiem, żeby hajducy nas nie dojrzeli) bo też sporo tam się ciekawych rzeczy działo…

Jako hetman i kanclerz

Jan Zamoyski został przed wyprawą pskowską w 1581 roku mianowany na stanowisko hetmana wielkiego koronnego. Trzy lata wcześniej został kanclerzem wielkim koronnym, piastował więc teraz dwa niezwykle ważne, kluczowe wręcz, stanowiska urzędnicze. Zachował się bardzo ciekawy opis z sierpnia 1581 roku, ukazujący nam jak to Zamoyski popisywał wojsko maszerujące na Psków. Opis może zwłaszcza zainteresować kogoś kto chciałby odwzorować hetmana na wargamingowym stole:

P. Hetman nowy urzędem się popisuje, sam roty stawiał, jeździł jako hetman i kanclerz, pieczęć na szyi a hetmański proporczyk za nim na grocie u kopii, magierka czerwona z pierzem [piórem/piórami], na proporczyku rym: ‘Fortutido et laus mea Dominus’ [Bóg męstwem mojem i chwałą]. Na pułki dzieli wojsko.

Z władzy mey hetmańskiey rozkazuję...

Po śmierci w 1665 roku hetmana wielkiego litewskiego Pawła Sapiehy jego następca – dotychczasowy hetman polny – Michał Kazimierz Pac zajął się nader skrupulatnie redukcją armii litewskiej. Ofiarą owej redukcji padały przede wszystkim oddziały do tej pory służące w dywizji Sapiehy, dowodzone przez jego zwolenników i klientów, ergo politycznych przeciwników hetmana Paca. Po raz kolejny polityka ingerowała w kwestie wojskowe na Litwie. Udało mi się znaleźć nader kuriozalny rozkaz dotyczący zwinięcia części regimentu (skwadronu) dragonii pisarza litewskiego Aleksandra Hilarego Połubińskiego. Adresowany było on  panu obersterleytnantowi J.K.Mści, a w niebytności, któremu kolwiek z panów oficerów, comędę nad regimentem maiącemu. Tu już smaczek – sam hetman nie wiedział nawet, kto w tym momencie był ‘przy regimencie’ i nim de facto dowodził. Pac pisał w swoim rozkazie, że w związku z obradami komisji zajmującej się zapłatą dla wojska, należy rozpuścić część oddziałów,  będących niezwykle dużym obciążeniem dla ludności lokalnej. Na szczupłym stanowisku y z niewygodą y ubogim ludziom z ostatnią zgubą było by. Aby więc ograniczyć ilość żołnierzy na danym terenie, Pac z władzy mey hetmańskiey, nakazał zwinięcie trzech chorągwi (kompanii) z regimentu Połubińskiego. Zredukowanych żołnierzy miano odprawić i rozkazać im by opuścili dotychczasowe kwatery, oficer dowodzący dragonami miał także zakaz rekrutacji tych żołnierzy do pozostałych w służbie chorągwi. Co więcej, pod chorągwiami temi, które nie zwinione zostaią, nie więcey, ieno po sześciu dziesiąt [60] ludzi, w tęż liczbie kładąc oficerów, zatrzymał. Jak widać z regimentu miała pozostać właściwie szkieletowa obsada. By zapobiec tworzeniu przez zwolnionych dragonów ‘kup swawolnych’, które mogłyby łupić okolicę, dowodzący regimentem dostał od hetmana bardzo dobitny rozkaz. Tych zaś, którzy by się po zwinieniu chorągwi gromadą trzymali, abyś waszmość gromił, znosił y rozpraszał. Dla zwiniętych chorągwi hetman przesłał asekurację jednak zastanowić się trzeba, kiedy i czy w ogóle dragoni zobaczyli zaległy żołd. Historia jakich (zwłaszcza w drugiej połowie XVII wieku) było niestety nazbyt wiele…

Schodzić jako małpa z pola muszę

Kampania 1609 roku w Inflantach to słabo znany epizod wojen polsko-szwedzkich. Hetman Chodkiewicz w niezwykle trudnych warunkach walczył ze szwedzkim generałem Mansfeldem, wbrew przeciwnościom odnosząc liczne sukcesy. Charyzma zwycięzcy spod Kircholmu po raz kolejny pomogła przezwyciężyć problemy – zwłaszcza uśmierzyć niepokoje pośród nieopłaconego wojska. O tym jak uciążliwa i stresująca była tam służba, czytamy w liście Chodkiewicza do żony, datowanym na 22 września 1609. Tak oto pisał on o konfederacji swych żołnierzy, odmawiających walki dopóki nie otrzymają oni zaległego żołdu:

Żołnierz mię pojutrze odchodzi, nie zwykłem uciekać, a to mi na to przyjdzie, ze szynkarzami a kilką wyrostków to czynić muszę. Ciężkać i mnie samemu służba i już mi obrzydła, ale tak sromotnie z pola schodzić śmierci bym wolał. Patrzy na mię nieprzyjaciel i ja nań, a bić się z nim nie mogę. On nie naciera, bo wie o bunciech z więźniów. Czekam co i godzina nacierania jego; a jako Pan Bóg dobrej dusze, tak ja tej bitwy czekam, a nie doczekawszy się, schodzić jako małpa z pola muszę. 

Buława dla Stefana

20 listopada 1651 roku zmarł w Chmielniku Mikołaj Potocki, hetman wielki koronny. Stefan Czarniecki nie omieszkał natychmiast napisać o tym do króla -  jego list jest wspaniałym przykładem lizusostwa i wpraszania się w łaski monarchy. Jak zobaczymy pułkownik wojska koronnego w dosyć bezczelny sposób przymawiał się w kwestii buławy:

Najjaśniejszy Miłościwy Królu Panie a Dobrodzieju Mój Miłościwy

Ubył W. K. M. stary a spracowany Hetman, mnie y swey Chorągwie osierociwszy Żołnierzów. Wyprawuię Towarzistwa z koła Priwatnego Palna Olędzkiego y P. Borzewickiego, P. Wąsowicza z uniżoną prośbą aby W. K. M. Pan moy Miłościwy przygarnąwszy nas do strzemienia swego w długim nie pozwalał nam zostawać sieroctwie. Pierwsząm przy i tym prośbę moie z poniżeniem głowy swey podaję do miłościwey łaski W. K M. Walecznośc W. K. M. będzie mi najpierwszym Promotorem y nieśmiertelna W. K. M. sława, z małego Żołnierza co iest wrodzona Monarchom, uczyni większego do usługi W. K. M. Sam Pan Bó pokazanę z rąk W. K. M. dobrodziejstwa przyjmie wdzięcznie od W. K. M. A Ja ochotnie życzliwie y odważnie do zgonu życia mego zasługiwać się W. K. M. nie przestanę. Uniżone usługi moie miłościwey łasce W. K. M. oddając (…) życzliwy poddany y uniżony sługa Stephan Czarniecki.

Jak jednak wiemy list nie przyniósł Czarnieckiemu żadnego pożytku – aż do 1654 roku buława wielka koronna wakowała, po czym otrzymał ją Stanisław Potocki. Czarniecki musiał się zadowolić buławą polną, którą nadano mu zresztą praktycznie na łożu śmierci. 

Szable, muszkiety, kirysy...

Poszukując informacji o pewnym regimencie piechoty (o czym już niedługo…) natknąłem się dzisiaj na Rejestr rzeczy pozostałych po śmierci X. Janusza Radziwiłła w Tykocinie. Spis długaśny, wymienione są liczne skrzynie, szkatuły, warcaby,  etc, chciałbym jednak przytoczyć kilka (no dobra, nieco więcej niż kilka) pozycji z listy – dotyczących ekwipunku i uzbrojenia wojskowego.  Będzie tam uzbrojenie ochronne, broń biała, broń palna a i sporo sztandarów.  Według mnie szalenie ciekawe…

Siodło dealbekiskiej roboty, turkusami i rubinami sadzone.

Siodło tureckie także turkusami i rubinami sadzone; strzemiona przy niem kozackie złociste także turkusami sadzone. Tark czerwony jedwabny i popręgi. Do tegoż siodł Tekieltyn czerwony jaxamitny [aksamitny], turkusami i rubinami sadzony.

Siodło staroświeckie w nowej złocistej oprawie na jaxamicie czerwonym.

Siodło angielskie cytrynowe jaxamitne, i kapy do pistoletów olster takież.

(…)

Rapier od P. Sakiena

(…)

Skrzynia z broniami:

Szabel w złocistej oprawie, kamieńmi, perłową macicą i rogiem sadzonych 2, z paskami takiemiż.

Szabel w białej z srebrem oprawie 4, z paskami.

Szabel w białej z srebrem oprawie 2 bez pasków.

Szabla w żelazo złociste oprawna.

Szabel w czarnej oprawie trzy.

Pałasz wielki, w złocistej oprawie.

Pałaszów zwyczajnych złocistych dwa.

Koncerzów srebrem oprawnych dwa.

Kordelasz Mariaszowski, złocisto oprawny w jaxamicie.

Kordelasz Bekieszowski, w złocistej oprawie.

Tesaczek mały złocisty.

Kordelasz połowy biało oprawny.

Kord polski w czarnej oprawie.

Czekan w srebro suto oprawny.

Kordelasz polowy stary.

(…)

Karacena jaxamitem czerwonym kryta.

Rękawy karacenowe adamaszkiem kryte.

Kurta łosia [kolet?]

(…)

Chorągiew biała z orłem czarnym usarska [czarny orzeł oczywiście radziwiłłowski]

Chorągwi kościelnych 6

(…)

Kirys szmelcowany zupełny z szyszakiem, z obojczykiem, naręczkami i nakolankami.

Kirys polerowany z naręczkami i nakolankami bez szyszaka.

Zbroja złotem nabijana stara i szyszak do niej.

Zbroja nowa polerowana z ćwieczkami srebrnemi, barchanem podłożona; a szyszak do niej także jaxamitem podłożony.

Zbroja polerowana dawna.

Zbroja szmelcowana stara.

Szyszak szmelcowany z ćwieczkami złocistemi.

Szyszak nabijany złotem.

Szyszak stary luźny.

Czapka karacenowa.

Karwasz serpentynowy.

Karwasz usarski złotem nabijany.

Rękawice dwie żelazne, skórą kryte.

(…)

Szabla złota rubinami sadzona, miejscami diamenty; paski także złotem oprawne, temiż kamieniami sadzone.

Szabla złota z szmelcem lazurowym, paski także złotem oprawne.

Szabla złota blachmatowa; sznury szare z srebrem.

Szabla złota z szmelcem turkusowym i czarnym; paski złotem oprawne (ta szabla na trumnie zostaje)

Szabla w żelazo złotem i srebrem nabijana oprawana; paski taśmiane czerwone z srebrem.

Koncerz suto oprawny, turkusami wszystek sadzony wielkiemi; niedostaje 5 turkusów; bez sznurów/

Koncerz także suto oprawny bez kamieni i bez sznurów.

Pałasz złocisto oprawny szeroki.

Buława Dealberkirskiej roboty, suto na złocie turkusami i rubinami sadzona, z blachmatem, nie dostaje kamieni 14.

Buława suta, jaspisami i turkusami sadzona, na jaspisach rubinki. Kamieni nie dostaje 5. ( ta na trumnie przy ciele zostaje)

Buława suto złocista, samemi turkusami sadzona. Kamienie nie dostaje 21.

Buława w capę wybijana złocista. Turkusami i rubinami sama głowa sadzona. Nie dostaje kamieni 4.

(…)

Siodło niemieckie wielkie zielone, jaxamitne haftowane.

Siodło usarskie stare, czerwonym jaxamitem kryte, srebrem złocistym oprawne. Czołdar błękitny sukienny.

(…)

Wilków pocztowych [skór dla pocztowych husarskich] 6.

(…)

Kałkan żelazny złotem nabijany.

Rohatyna Moskiewska złotem nabijana.

Partizan złocisty z herbem X. J. M. nienasadzony.

Partizanów białych z Bychowa 9.

(…)

Koncerz w czarnej oprawie.

Pałaszów w trzasce dwa.

Kord polski jeden.

Szpada w żelazo złociste oprawna staroświecka.

Miecz katowski w trzasce. [to ciekawa część ekwipunku…]

Czekan na drzewie kością sadzonem.

Buławy dwie żelazne.

Sztylety dwa w prostej oprawie.

(…)

Miecze trzy.

Sztokad w samych pochwach dwie.

Rapierów żołnierskich 58.

(…)

Chorągwi żółtych regimentowych siedm.

(…)

Karwasze usarskie złotem miejscami nabijane.

Chorągiew Pana Gąsiewskiego [Gosiewskiego] piesza polska żółta z białym i błękitnym krzyżem. Lisztwa czarna.

Chorągiew kozacka czarna z białym krzyżem z czerwoną listwą.

Kornet rajtarski haftowany stary.

Chorągiew błękitna nowa kitajczana, ze trzema koronami żółtemi.

Chorągiew cechowa czerwona.

Siodło Adziamskie jaxamitne, srebrem złocistym oprawne, stare, strzemiona przy nim mosiądzowe złociste.

(…)

Łuk turecki żółty.

(…)

Berdyszów nabijanych na drzewo malowane nasadzonych z herbami X. J. M. 2.

Strzelby:

Fuzja z rurą szmelcowaną złotem nabijaną Paryzka od X. nieboszczyka P. Wojewody Krakowskiego.

Fuzje 2 bardzo długie Sedańskie ze srebrnymi celami.

Fuzja krótsza Sedańska.

Fuzje 3 jeszcze krótsze Sedańskie.

Fuzji Utrechtskich jednakich para.

Fuzja Orleańska jedna.

Fuzja Bruxelska mała lekka jedna.

Fuzja Francuzka jedna.

Fuzja o czterech rurach jedna.

Fuzja Hiszpańska stara jedna.

Fuzja staroświecka jedna.

(…)

Muszkietów para w szarej osadzie z kością, zamki szmelcowane, koła i kurki złociste, jeden o 6; drugi o 12 gwintach.

Muszkietów para w czarnej z kością osadzie, zamki gładko rysowane, koła kryte.

Muszkietów 4 szarych kością sadzonych, z kołami wypukłemi.

Muszkietów 4 szarych kością sadzonych bez gwintów.

Muszkiecik z małą dziurkąw osadzie czerwonej z kością.

Muszkiet czarny srebrem oprawny, zamek staroświecki.

Muszkiet szary kością sadzony, rura złotem nabijana.

Muszkiet szary kością gęsto nakształt pereł sadzony, srebrem oprawny.

Ptaszynki 2, z zamkami szmelcowanemi w szarej osadzie.

Karabinów włoskich z szerokiemi zamkami w szarej osadzie 8.

Muszkiet długi z janczarską rurą w czarnem drzewie kością sadzony, zamek rysowany.

Karabinków 4 cudzoziemskich długich w szarem drzewie, kością sadzonych.

Rusznica cudzoziemska długa w szarem drzewie perłową macicą sadzona, mosiądzem nabijana.

Karabin ze dwoma rurami.

Karabin z rurą długą gwintowaną ptaszą.

Guldynek para w szarej osadzie, zamki szmelcowane.

Guldynek 2 dawnych X. M. J. krótkich, w czarnem drzewie kością sadzonych.

Janczarka w szarej osadzie.

Muszkiecik o dwóch rurach, jedna zwierzynna, a druga ptasza od P. Kryspina.

Karabin Moskiewski w czerwonem indyjskiem drzewie, zamek mosiądzowy złocisty, rura bułatowa złocista.

Karabin nowy Holenderski z kołem.

Karabin o dwóch rurach i dwóch zamkach.

Szturmak z rurą mięźszą nakształt karabina.

Pistoletów 2 z wielkiemi kołami, z srebrnemi głowicami.

Pistoletów staroświeckich 2 w hebanie, srebrem oprawne.

Pistoletów 2 pary w Indyjskiem drzewie, srebrem oprawne.

Pistoletów 2 pary z wielkiemi kołami i głowicami drewnianemi.

Krótka rusznica staroświecka z wielkim zamkiem w szarej z kością osadzie.

Pistoletów do zarywania nowych Holenderskich para z zamkami polerowanemi; pistoletów druga takaż była para, ale jeden złamany w Mohilewie, zatem jeden drugi, a drugi krótki.

Pistoletów dawnych X. J. M. z gładkiemi zamkami para w Indyjskiem drzewie, całe potłuczone.

Muszkietów starych para.

Muszkietów czerwonych kością sadzonych dwa.

Muszkiecik pojedynkowy.

Fuzja podła.

Karabin o dwóch rurach.