Kadrinazi radzi i odradza – cz. L

 

W ramach serii wydawniczej Century of the Soldier 1618-1721 ukazał się właśnie pierwszy tom nowej podserii, zatytułowanej Series Special. Znany ukraiński rysownik, badacz i reenaktor, Siergiej Szamenkow, dobrze znany czytelnikom serii jako rysownik kolorowych plansz i czarno białych ilustracji, tym razem debiutuje jako autor książki. Tom który chciałbym dzisiaj omówić to Charles XII’s Karoliners. Volume 1: The Swedish Infantry and Artillery of the Great Northern War 1700-1721. Co prawda armia szwedzka w okresie Wielkiej Wojny Północnej była już przedstawiana w innych tomach w ramach tej serii, tu jednak mamy do czynienia z bardziej specjalistycznym a i o wiele bardziej cieszącym oko (o czym za chwilę) podejściem. Jak wskazuje tytuł, autor omawia tu zagadnienia związane z piechotą i artylerią Karola XII, jazda będzie opisana w drugim tomie. Praca podzielona jest na siedem rozdziałów:

1.      Formacje i taktyka piechota Karola XII

2.      Broń i wyposażenie piechoty

3.      Mundury regimentów piechoty (krajowych i zaciężnych)

4.      Mundury i wyposażenie oficerów piechoty

5.      Broń oficerów piechoty

6.      Mundury artylerzystów

7.      Płaszcze oficerów artylerii

Niektóre z tych rozdziałów, jako bardzo specjalistyczne, to raptem kilka stron; zdecydowanie najobszerniejszy jest rozdział trzeci (67 stron), a ilość detali w nim jest wręcz powalająca. Omówiony jest każdy szczegół stroju, dosłownie od stóp (buty) do głów (różne rodzaje nakrycia głowy). Opisy oparte są o zachowane egzemplarze muzealne, źródła ikonograficzne, a także źródła i opracowania które ukazały się drukiem. Niezwykle bogata jest warstwa ilustracyjna. Z jednej strony mamy tu aż 41 kolorowych wizerunków oficerów i żołnierzy, autorstwa Siergieja – każdy z opisem identyfikującym typ żołnierza, jednostkę w której służył a także szczegóły jego stroju i wyposażenia. Do tego mnóstwo fragmentów obrazów z epoki (w tym kolorowych zdjęć), doskonałej jakości (w większości kolorowych) zdjęć zachowanych strojów, broni i wyposażenia, a także czarno-białych rysunków Siergieja przedstawiających różne elementy strojów. Co ważne, tak nazwy jednostek jak i elementy strojów czy materiały używane do ich uszycia mają zarówno nazwy w języku angielskim jak i szwedzkim, co może być bardzo przydatne dla zainteresowanych armią szwedzką. Mimo że praca operuje dosyć specjalistycznym językiem, skupiającym się na specyficznych aspektach (jak elementy stroju i wyposażenia), książkę czyta się bardzo płynnie. Jedyna drobna uwaga jaką mam – aż się prosiło, żeby czarno-biały rysunek ze strony 71, przedstawiający szwedzkiego muszkietera w zdobycznym saskim stroju (czerwonym), zrobić w kolorze, na pewno wyglądałby o wiele ciekawiej jako kontrast do (głównie) niebieskich mundurów Szwedów. Poza tym trudno mieć jakiekolwiek zastrzeżenia do zawartości tego tomu, który w bardzo dokładny i przystępny sposób zajmuje się zagadnieniami umundurowania piechoty i artylerii szwedzkiej Karola XII.

Końcowa ocena [według rankingu: trzeba mieć – można mieć – lepiej odpuścić – zdecydowanie unikać] to zdecydowanie trzeba mieć. Dla wszystkich zainteresowanych szwedzką wojskowością czy armiami walczącymi w Wielkiej Wojnie Północnej – czy to historyków badających temat, rekonstruktorów odtwarzających Szwedów czy wargamerów szukających inspiracji dla malowania swoich armii – to wręcz praca niezbędna, pełna niezwykle ciekawych materiałów źródłowych i rekonstrukcji wyglądu, umundurowania i uzbrojenia żołnierzy. Z dużą niecierpliwością czekam na tom drugi z materiałami na temat kawalerii, nie wątpię że będzie na równie wysokim poziomie.

Z Irlandii na Ukrainę, ze zmianami kosmetycznymi

[Tydzień z Królestwem Szwecji, wpis 7/7]

Tydzień szwedzki zakończymy wpisem lekkim, chociaż dotyczącym jednej z najgorszych militarnych porażek w historii Szwecji. Porażka Karola XII pod Połtawą odbiła się szerokim echem w Europie, nic więc dziwnego że starcie zostało uwiecznione na wielu obrazach i rycinach. W zbiorach Riksarkivet znalazłem takie oto przedstawienie bitwy, opisane po francusku jako zwycięska bitwa Jego Wysokości Cara nad Królem Szwecji. Starcie dynamiczne, Szwedzi po prawej uciekają, wojska rosyjskie widoczne po lewej atakują zawzięcie. Ale zaraz… coś tu wygląda niezwykle znajomo, na pewno już to widziałem. Szybki przegląd zbiorów Rijksmuseum i voila, toż to datowane na 1691 rok przedstawienie bitwy pod Boyne, autorstwa Romeyna de Hooghe – możemy je podziwiać poniżej. Nieznany autor ‘Połtawy’ nawet się nie starał zmieniać detali, dodał tylko podpis. Niestety zdigitalizowana wersja nie ma legendy, a szkoda bo ciekawym jak też wytłumaczył obecność poszczególnych oddziałów i jak je dopasował do Połtawy.

Kadrinazi radzi i odradza - cz. XVII

W dzisiejszej recenzji wracamy do serii Century of the Soldier 1618-1721, wydawnictwa Helion & Company. W poprzednich recenzjach sporo narzekałem, zobaczymy jak będzie przy kolejnym podejściu. Tym razem skierujemy naszą uwagę na wschód, okazją ku temu będzie praca Borisa Megorsky’ego The Russian army in The Great Northern War 1700-21. Organisation, Materiel, Training and Combat Experience, Uniforms. Autor jest niezależnym badaczem, ale i rekonstruktorem, zajmującym się właśnie epoką Wielkiej Wojny Północnej.

Jak to zazwyczaj najpierw przyjrzymy się strukturze pracy, żeby potem poświęcić nieco miejsca ogólnym komentarzom na temat treści, ilustracji, etc. Książka należy do podserii tzw. ‘Culverins’ czyli monografii wydawanych w miękkiej oprawie, ale zawierających kolorowe plansze. Włącznie z bibliografią liczy 270 stron.

Po krótkim wprowadzeniu, w którym Autor omawia aktualny stan badań tematu, przechodzimy do rozdziału pierwszego, omawiającego organizację armii moskiewskiej. Rozdział ma  cztery podrozdziały:

- o organizacji armii i jej jednostek, gdzie możemy np. znaleźć strukturę dywizji i regimentów

- o starych jednostkach, przed reformami Piotra: strzelcach, jeździe bojarskiej, rajtarach, artylerii, Kozakach i lekkiej jazdy (jak Kałmucy czy Baszkirzy)

- o „nowej armii”, głównie jednostkach piechoty (w tym gwardii), grenadierach, milicji, dragonach, artylerii i lekkiej jeździe

- o flocie

Drugi rozdział to owe ‘Materiel’, czyli wyposażenie i uzbrojenie. Mamy tu obszernie omówioną broń białą i palną, a także ekwipunek z nią związany – podzielone na sekcję dotyczącą piechoty i jazdy. Sporo miejsca poświęcono artylerii, w tym także oblężniczej. Znaczną część tego rozdziału stanowi kolejny podrozdział, w którym Autor zajmuje się umundurowaniem. Znajdziemy tu sekcje o nakryciach głowy, nawet fryzurach (!), a nawet informacje dotyczące butów i rękawic. Omówiona jest nawet kwestia strojów występujących wśród marynarzy. W następnym podrozdziale zapoznamy się z zagadnieniem sztandarów i muzyki wojskowej. Rozdział kończy część opisująca okręty i wyposażenie marynarki wojennej.

Trzeci rozdział to opis szkolenia i doświadczeń wojennych armii moskiewskiej tej doby. Sporo miejsce poświęcono podręcznikom wojskowym, które stosowano w armii – bardzo ciekawe zagadnienie. Kolejna część rozdziału to przekucie teorii na praktykę, czyli działania wojenne. Autor opisuje taktykę użycia poszczególnych formacji, w tym artylerii. W następnym podrozdziale możemy zapoznać się z „małą wojną”, a dwa następne dotyczą działań oblężniczych i taktyki w działaniach morskich.

Po krótkim podsumowaniu, mamy trzy aneksy:

- pierwszy to dwie mapy, jedna z nich przedstawia mapę środkowej Europy i operacji armii moskiewskiej w czasie WWP, z zaznaczeniem ważniejszych bitew. Druga to mapa europejskiej części Rosji, gdzie także znajdziemy ważniejsze starcia

- drugi aneks to specyficzne kalendarium, wymieniające wszystkie bitwy i oblężenia w których brała udział armia Piotra I. Przy każdej mamy podane miejsce, datę i wynik starcia

- trzeci, nader obszerny aneks, to opis mundurów regimentowych. Poświęcę mu kilka słów przy omawianiu ilustracji

Bibliografia jest obszerna, dzieli się na sekcje: opublikowanych materiałów źródłowych, opracowań i artykułów. Brak materiałów archiwalnych może dziwić, jest jednak dobrze uzasadniony przez Autora i, jak się wydaje, nie wpływa na jakość opracowania tematu.

Co do ilustracji – z reguły jestem dość krytyczny w tej materii, zwłaszcza jeżeli chodzi o materiały z epoki. Tutaj jednak mamy istny majstersztyk. 131 ilustracji tu głównie źródła ikonograficzne, pozostała część to zdjęcia rosyjskich rekonstruktorów historycznych. Autor często odwołuje się do owych obrazów i tłumaczy ich walory i mankamenty. Do tego mamy obszerne sekcje ilustracji kolorowych:

- pięć plansz (po trzech żołnierzy każda) autorstwa Nikolaya Zubkova. Wspaniałe prace, bardzo klimatyczne, mam nadzieję że ten rysownik częściej będzie dostarczał materiałów do serii

- 14 kolorowych sztandarów ze zbiorów szwedzkich

- 45 kolorowych  sztandarów (rysunki z epoki)

- 12 kolorowych sztandarów (współczesne rysunki)

- seria zdjęć ukazujący ekwipunek ze zbiorów rosyjskich

- 44 rekonstrukcje mundurów opisanych w aneksie trzecim, ukazujące najważniejsze części stroju

Książka jest napisana bardzo sprawnym piórem, czyta się ją niezwykle przyjemnie, podziwiając erudycję autora. Megorsky prowadzi Czytelnika pewną ręką, także spokojnie z pracą może się zapoznać ktoś kto dopiero zaczyna swoją przygodę z tematem. Nie boi się jednocześnie przyznać, jeżeli nie jest w stanie czegoś potwierdzić źródłowo/ma zbyt mało podstawa do danej teorii. Lekturę bardzo usprawnia konstrukcja pracy, która może być wzorem dla monografii tego typu – bardzo przejrzysta, a jednocześnie zbilansowana. Dla czytelnika jak ja, który nie zna języka rosyjskiego, to niesamowita okazja zapoznania się z bardzo szczegółowym opisem armii Piotra I. Bardzo ciekawym zabiegiem jest, oprócz podawania w przypisach oryginalnych tytułów prac i artykułów, tłumaczenie owych tytułów na angielski. Naprawdę trudno jest mi cokolwiek w tej pracy skrytykować, może tylko to że chętnie przeczytałbym jeszcze ze 100 stron, tak mnie wciągnęła.

Rzadko tak bezkrytycznie się zachwycam książką historyczną, ale naprawdę, jak dla mnie jest to póki co odkrycie roku. Mam nadzieję, że Boris Megorsky napisze i opublikuje w serii kolejne prace, chętnie się z nim zapoznam.

Końcowa ocena [według rankingu – trzeba mieć – można mieć – lepiej odpuścić – zdecydowanie unikać] to, jak widać po recenzji, trzeba mieć. To naprawdę niezwykle ciekawa praca, rzekłbym obowiązkowa lektura dla zainteresowanych WWP czy wojskowością rosyjską.

Spis armaty na zamku w Birżach w 1704 roku

We wrześniu 1704 roku wojska szwedzkie zdobyły zamek w Birżach. Zanim puszczono go z dymem i zniszczono fortyfikacje, wojacy Karola XII wywieźli co tylko się dało. Wśród łupów była i zamkowa artyleria. Myszkując właśnie w zbiorach online szwedzkiego Muzeum Armii, znalazłem spis zdobytych tam dział. Nader wyraźnym pismem opisano tam wszystkie inskrypcje ze zdobytych armat, w niektórych przypadkach mamy także rysunku herbów. Ciekawostka, może kogoś zainteresować.

Zbiory Riksarkivet dostępne (od dzisiaj) za darmo

Jakiś czas temu wspominałem na blogu, że od 1 lutego Riskarkivet udostępni swoje zdigitalizowane zasoby za darmo. I ten piękny dzień wreszcie nadszedł - populacja fanów armii szwedzkiej podwaja się ;) Poniżej kilka przydatnych linków:
- popisy jednostek szwedzkich w okresie 1620-1723
- wyszukiwarka map
- armia i flota szwedzka w okresie 1680-1901
- wyszukiwarka portretów żołnierzy szwedzkich

Krakowskie działa w szwedzkich zbiorach

Aleksander Czołowski został w 1897 roku wysłany – przez radę miejską Lwowa – z misją badawczą do Szwecji. Miał zbadać i opisać zabytki wywiezione w 1704 roku ze Lwowa przez armię Karola XII. W czasie swojej wyprawy miał okazję zapoznać się z przechowywanymi w ówczesnym Archiwum Muzeum Artylerii w Sztokholmie albumami, zawierającymi rysunki 750 dział i moździerzy, zdobytych przez Szwedów w okresie 1598-1702. Wykonywał je – od 1706 roku – Philip Jakob Thelott. Wszystkie trzy tomy zachowały się zresztą to naszych czasów, przechowywane są w zbiorach Armemuseum w Sztokholmie.

Wśród tego tak cennego zbioru ikonograficznego, aż 272 sztuki dotycząca polsko-litewskiej artylerii.  Czołowski w 1902 roku opublikował maleńki fragment z tej kolekcji: wizerunki i opisy 34 dział i moździerzy zrabowanych z Krakowa w czasie Wielkiej Wojny Północnej. Wczoraj znalazłem artykuł tego badacza wśród kolekcji online Biblioteki Śląskiej w Katowicach. Pozostaje mi więc tylko podzielić się linkiem i zaprosić do lektury.

PS. Czołowski wspomniał tam o bardzo interesującym obrazie przedstawiającym koronacyjny wjazd Jana Kazimierza do Krakowa w 1649 roku. Wysłałem już maile do Szwecji w tej sprawie, ciekawe czy malowidło to przetrwało?

Maurycy Saski ma pomysł - jak walczyć w Polsce

Zgodnie z zapowiedzą z mojej strony na Facebooku, wracamy do Maurycego Saskiego i jego pomysłów dotyczących zabawy w wojnę. Znalazłem dość obszerny fragment mówiący o prowadzeniu walk w Polsce, wydaje mi się to bardzo interesujące. Książę - walcząc w szeregach saskiej armii swego ojca, niejakiego Augusta II [Maurycy był nieślubnym synem króla] - miał okazję walczyć z konfederatami tarnogrodzkimi, ale i ze Szwedami w czasie Wielkiej Wojny Północnej. Poniżej kilka stron z angielskiego tłumaczenia z roku 1759, czyli wydanego raptem dwa lata po francuskim oryginale. Za dużo tego, by chciało mi się bawić w tłumaczenie na język polski, ale tekst wydaje mi się relatywnie łatwy do zrozumienia, jak tylko człowiek w jaki sposób szkocki wydawca zapisywał literę 's'. Miłej lektury!

Great Northern War Compendium w sprzedaży

Wspominałem kilkakrotnie o Great Northern War Compendium, do którego popełniłem krótki artykuł. Obydwa tomy powinny być na dniach dostępne na Amazonie, poniżej ogłoszenie ze strony Wydawcy:

Hello,
The books have finally arrived! As some of you know, advance copies were sent to the authors first. Pictures are on the company Facebook page.

For US purchasers they may be purchased from my website:http://www.thehistoricalgamecompany.com/product/great-northern-war-compendium-pre-order/.

For international buyers, the books are listed on Amazon.com and the page will be activated once the books arrive at the Amazon fulfillment centers: http://www.amazon.com/Great-Northern-War-Compendium-Set/dp/0996455779/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1455328124&sr=8-1&keywords=great+northern+war+compendium.  Some copies will also be available from Caliver Books in the UK though they are not listed yet on their website. You can contact Dave Ryan at Caliver for more information:https://www.caliverbooks.com/. We are still looking into other international options in the UK and Sweden. If something develops, we will send a follow up email and post on the company Facebook page.

The GNW tactical game is also available for order on the company website and will also be available on Amazon.com soon.

Those who pre-ordered will have their orders sent out early next week and other orders will be dispatched in the order made.

Wojna bardzo północna

 

Jakoś trzeba się promować... Nakładem wydawnictwa The Historical Game Company, LLC, ukaże się na przełomie lata i jesieni dwutomowe Great Northern Compendium. Będzie tam można znaleźć szerokie spektrum artykułów: od opisów armii, przez wiele bitew z tego konfliktu, po biogramy dowódców. Aktualna lista autorów:

Karin Adahl

Dan H. Andersen

Ekaterina Andreeva

Jens Auer

Goran Bjorkman

Jens Kristian Boll

Michael Bregnsbo

Zbigniew Chmiel

Costel Coroban

Brian Davies

Nicholas Dorrell

Chris Flaherty

Karl-Erik Frandsen

Kjeld Hald Galster

Michael Glaeser

David Gudmundsson

Sergey Ivaniuk

Jussi Jalonen

Stephen L. Kling, Jr.

Urszula Kosinska

Helen Lashbrook

Einar Lyth

Orjan Martinsson

Boris V. Megorsky

Sergei Mekhnev

Alexey Melnov

 Bengt Nilsson

Łukasz Pabich

Michał Paradowski

Magnus Perlestam

Damian Płowy

Alexander Querengasser

Sergey Shamenkov

Sergey Shkvarov

Oskar Sjostrom

Gintautas Sliesoriunas

Stephen Summerfield

Ulf Sundberg

Grzegorz Szymborski

Vlad Velikanov

Katarzyna Wagner

 Marek Wagner

 Dariusz T. Wielec  

Widzimy tam sporo znajomych nazwisk, zapowiada się więc bardzo ciekawa pozycja książkowa. Miałem przyjemność napisać jeden z artykułów, zatytułowany Army once glorious and powerful… Organization and strength  of Polish and Lithuanian armies at the dawn of Great Northern War. Ameryki tam oczywiście nie odkrywam, ale temat może być interesujący dla Czytelników niemających dostępu do polskich materiałów. Na profilu FB wydawcy praktycznie codziennie pojawia się biogram kolejnego spośród autorów. Wstępne zainteresowanie ową pozycją można zgłosić na stronie wydawcy, zapisując się na newsletter. Nie wiem jeszcze jak to będzie wyglądało cenowo, na pewno informacja ta pojawi się za jakiś czas na stronie. 

Pokoje puste bez pieców, okien, drzwi.

Dzisiejsza notka będzie na smutniejszą nutę, ilustrując ogrom zniszczeń jakich doświadczyło wiele regionów w Polsce w czasie Wielkiej Wojny Północnej. Poniżej przedstawiam wycinek z akt grodzkich poznańskich z 1706 roku, ukazujący spustoszenia zamku Zbąszyń i okolicznych wsi przez Szwedów.  Oprócz ogromnych szkód natury materialnej, rzuca się w oczy zapis, że wszyscy ludzie strasznie zdezelowani i ubodzy. Fatalnie skończyła się dla Rzplitej ta wojenna awantura…

Szwedzi nie przepuścili i Kościanowi, tym razem jednak nie doszło tam - jak w czasie "Potopu" - do żadnej zasadzki na najeźdźców. 

Działa śpiżowe i moździerze zrujnowane

W pierwszym tomie Starożytności historycznych polskich… zebranych przez Ambrożego Grabowskiego znajdujemy bardzo ciekawy spis artylerii i sprzętu wojennego zrabowanego przez Szwedów w 1702 roku na terenie Korony. Na pierwszej karcie znajdujemy spis łupów (przede wszystkim dział) z arsenału krakowskiego, na drugim wzmiankę o dwóch wielkich moździerzach zabranych z cekhauzu lwowskiego a także dział wywiezionych z Malborka i Pucka. 

Tornische nycklar

14 października 1703 roku saski garnizon Torunia skapitulował przed armią szwedzką Karola XII – trwające od maja tegoż roku oblężenie dobiegło nareszcie końca. O losach wziętych do niewoli Sasów już kiedyś pisałem, teraz słów kilka o tym co stało się z samym miastem. Jak to było w zwyczaju zwycięskich Szwedów, w mieście zarekwirowano 136 dział i 8000 sztuk broni palnej, łupem tryumfatorów padły także rozliczne dzwony kościelne (jeden wciąż zdobi katedrę w Uppsali). Boleśnie po kieszeni mieszczan uderzyła wysoka kontrybucja – 100 000 riksdalerów – oprócz której różnorakie dodatki gratyfikacyjne dla zasłużonych oficerów Karola XII. Z toruńskich łupów do tej pory w szwedzkich zbiorach zachował się nader ciekawy element. Są to tzw. Tornische nycklar, czyli klucze toruńskie. Jest ich aż 61, acz część pochodzi z Elbląga, które to miasto wpadło w ręce Szwedów 10 grudnia 1703. Dla porównania z Toruniem- Elbląg utracił  180 dział, kontrybucja miasta na rzecz zdobywców wynosiła aż 260 000 riksdalerów. Klucze są różnej wielkości , w spisie zbiorów sporządzonym w 1803 roku figurują jako 61 większych lub mniejszych kluczy. Zapewne przekazano je w ręce Szwedów w czasie podpisywania układów kapitulacyjnych, niestety możemy się tylko domyślać jakie było ich przeznaczenie. Z jednej strony były na pewno symbolem – jako ‘klucze do miasta’ – z drugiej, dosyć prozaicznie, musiały otwierać najważniejsze miejskie zamki, jak te w bramach czy arsenałach miejskich. Może to i mniej znany łup, ale niewątpliwie ciekawy. 

Armie Wielkiej Wojny Północnej - cz. VII

Pozostaniemy w klimatach Wielkiej Wojny Północnej i dziwnych losów żołnierzy. 25 maja 1703 roku forpoczta armii szwedzkiej dotarła do Torunia. Twierdza ta broniona była przez silny saski garnizon (ok. 6000 żołnierzy) dowodzony przez generałów Canitza i Robla –oficerowie ci odrzucili szwedzkie żądanie kapitulacji i rozpoczęło się oblężenie. W skład garnizonu wchodziły pododdziały z regimentów piechoty – gwardii, Goltz, Venediger, Reuss, Schulenburg, Kanitz, Droste i regimentu dragonii Brause. Wojska Karola XII odcięły miasto od zaopatrzenie z zewnątrz, czekając na przysłanie ciężkiej artylerii oblężniczej ze Szwecji. Dopiero 5 września artyleria ta, wraz z posiłkami szwedzkimi, dotarła do obozu Karola XII. W tym czasie saska załoga poniosła już ciężkie straty, głównie na skutek grasujących w mieście chorób – zaledwie ok. 2000 ludzi nadawało się do walki. Wciąż jednak sascy generałowie nie skłaniali się ku kapitulacji. Kiedy jednak 11 października Szwedzi zaczęli się przygotowywać do szturmu generalnego, obrońcy zdali sobie sprawę że ich godziny są policzone. Mimo że szturm nie doszedł do skutku, to 14 października 1703 roku Toruń poddał się Szwedom. Do niewoli pomaszerowało 236 oficerów i 4470 żołnierzy i podoficerów – jednak zaledwie 1121 z nich nadawało się do służby na linii frontu, reszta była chora lub ranna. Sasów przetransportowano na okręty szwedzkie stojące w ujściu Wisły nieopodal Gdańska i wysłano do Szwecji. Kilka tysięcy jeńców (dołączono do nich saskich żołnierzy wziętych do niewoli w walnych bitwach) których trzeba było żywić i pilnować wydawało się Szwedom marną inwestycją, więc na początku 1707 roku postanowiono utworzyć w oparciu o owych wojaków jednostki piechoty, które można by wysłać przeciw Rosjanom. Powstały następujące oddziału:

1. Sachsiska infanterirementet (‘saski regiment piechoty) – etatowo liczący 1152 żołnierzy regiment pod dowództwem pułkownika J.B. Schommera. Wysłano ich do Finlandii, gdzie w 1708 roku wzięli udział w ramach korpusu generała Lybeckera w wyprawie do Ingrii. Regiment został zdziesiątkowany na skutek chorób i trudnych warunków do których nie byli przyzwyczajeni Sasi – chłopcy umierali od chorób i brudu. W 1709 roku jednostkę wycofano do Szwecji, gdzie wcielono do niej resztki pozostałych oddziałów saskich (patrz niżej). W 1710 roku regiment walczył w Skanii. Do 1716 roku częściowo jako garnizon w Skanii, częściowo w składzie załóg floty. W 1716 i 1718 roku brał udział w nieudanych wyprawach do Norwegii. Rozwiązany w 1721 roku.

2. Sachsiska infanteribataljon (‘saski batalion piechoty’) – liczący 518 żołnierzy pod dowództwem pułkownika H.M. von Seulenburga. Wysłany do korpusu Lybeckera w 1708 roku, zniszczony w październiku 1708 roku pod Kolkanpaa. Ocalało zaledwie 55 żołnierzy, których wcielono do Sachsiska infanterirementet.

3. Sachsiska infanteribataljon (‘saski batalion piechoty’) – liczący 521 żołnierzy pod dowództwem pułkownika A. Boije. Także wysłany do Finlandii, podzielił losy batalionu von Seulenburga. 67 żołnierzy którzy przetrwali kampanię także wcielono do Sachsiska infanterirementet.

4. Sachsiska infanteribataljon (‘saski batalion piechoty’) – liczący 510 żołnierzy pod dowództwem pułkownika E. von Straelborna. Wysłany do Finlandii, do 1709 roku jako garnizon Viborga. Następnie przeniesiony do Szwecji, brał udział w kampanii w Skanii. W styczniu 1710 roku w potyczce pod Fjelkinge batalion skapitulował przed Duńczykami.

Armie Wielkiej Wojny Północnej - cz. VI

Jakże dziwnie układają się losy żołnierzy… 13 lutego 1706 roku szwedzka armia dowodzona przez generał Karola Gustawa Rehnskiölda rozbija pod Wschową (Fraustadt) sasko-rosyjską armię marszałka Johanna Matthiasa von der Schulenberga. Z 18 000 sojuszniczych żołnierzy blisko 7600 wpadło do szwedzkiej niewoli. Szwedzki generał miał problemy z utrzymaniem tak dużej ilości jeńców, którzy nieomal dorównywali liczebnością jego korpusowi. Postanowił więc, bez zgody króla Karola XII, wcielić przynajmniej część ex-saskich żołnierzy do armii szwedzkiej. Na jego rozkaz powstały trzy jednostki piechoty:

- Fransk bataljon – batalion francuski, powstał w oparciu o batalion podpułkownika de Joyeuse z saskiego regimentu Martiniere, złożonego z francuskich najemników. Oddział ten liczył 600 żołnierzy, na jego czele stanął pułkownik H.G. von Kruger.

- Schweitzisk bataljon – ta z kolei jednostka, również licząca 600 żołnierzy, powstała w oparciu o żołnierzy saskiego regimentu Malleraques, złożonego z najemników ze Szwajcarii (stąd szwedzka nazwa oddziału, oznaczająca właśnie ‘batalion szwajcarski’). Jej dowódcą został pułkownik Johan Funck.

- Tyskt värvat regemente/Bajerska infanteriregemente – regiment liczący 1200 żołnierzy, na czele którego stanął pułkownik Heinrich Wilhelm von Görtz, składał się z niemieckich żołnierzy z Bawarii, stąd nazwy jednostki to ‘niemiecki regiment najemny’ lub ‘bawarski regiment piechoty’.

Generał postanowił nawet wyekwipować żołnierzy w nowe mundury, jak pisał do króla Karola XII w liście z 22 lipca 1706 roku –już niedługo te trzy nowoutworzone regimenty i bataliony zostaną przybrane w barwę niebieską, czerwoną i jutrzenkową (aurora). Nie mamy jednak potwierdzenia, czy oddziały otrzymały mundury w takim kolorze.

Wszystkie trzy jednostki weszły w skład korpusu generała Mardefelta, który pozostał na terenie Polski, podczas gdy główne siły armii szwedzkiej wybrały się z Karolem XII na wycieczkę krajoznawczą do Saksonii. Korpus Mardefelta został 29 października 1706 roku rozbity przez połączone armie rosyjsko-sasko-polskie w bitwie pod Kaliszem. Regiment i bataliony walczyły w tej bitwie bardzo dzielnie, do końca odpierając ataki sprzymierzonych - Francuzi mieli w toku walki stracić niemal wszystkich oficerów – by na koniec złożyć broń. Jednak co ciekawe, udało im się wrócić do armii szwedzkiej. Jako że Karol XII wymusił na Saksonii zawarcie pokoju, zażądał także od Augusta II wypuszczenia z niewoli jeńców szwedzkich. Elektora Saksonii czynił pewne obiekcje co do Francuzów, Szwajcarów i Bawarów, próbując się tłumaczyć faktem, że służyli oni wcześniej w armii saskiej. To jednak Karol XII dyktował tutaj warunki i pozostali przy życiu żołnierze wrócili na jego służby. W oparciu o resztki trzech jednostek i nowe zaciągi pułkownik Heinrich Wilhelm von Görtz (dowódca ‘bawarskiego regimentu piechoty’) utworzył noszący jego nazwisko regiment dragonii, liczący 1500 żołnierzy. Po jego śmierci w 1707 roku jednostka została rozdzielona na dwa mniejsze regimenty dragonów płk. N. Gyllenstierny i płk. H.O. d’Albedyhlsa. Wzięły one udział w wyprawie do Rosji, walczyły pod Połtawą i skapitulowały pod Perewołoczną, a ich żołnierze trafili na zesłanie. Zaiste, daleką drogę musiała przebyć część z nich – z Francji czy Szwajcarii na zesłanie w Rosji…

Armie Wielkiej Wojny Północnej - cz. V

A tym razem coś z innej beczki czyli opracowane przeze mnie kalendarium wojny. Starałem się by znalazły się tam wszystkie najważniejsze wydarzenia, ale oczywiście coś mogło mi umknąć, za co z góry przepraszam...

1697

- 5 kwietnia – król Karol XI umiera na raka żołądka

- na tronie Szwecji zasiada 15-letni Karol XII

1698

- siostra króla, księżniczka Hedvig Sophia, wychodzi za maż za Frederika IV ks. Holstein-Gottop

1699

- 24 sierpnia – część szlachty inflanckiej podpisuje z Augustem II ‘kapitulację’ na mocy której gwarantuje mu nieograniczoną i dziedziczną władzę na terenie Inflant, pod warunkiem że udzieli jej pomocy w uzyskaniu suwerenności spod władzy Karola XII

- 25 (5 października) września - ratyfikacja sasko-duńskiego układu sojuszniczego

- 11 (21) listopada – podpisanie sojuszu sasko-rosyjskiego

- rozpoczyna się mobilizacja szwedzkich regimentów typu ‘indelt’ i stopniowy transfer ich oddziałów na szwedzkie Pomorze

1700

- styczeń – zawiązanie trójprzymierza Rosji, Danii i Saksonii

- 2 lutego – tajny sojusz sasko-brandenburski, co de facto oznacza utworzenie antyszwedzkiej Ligii Północnej

- luty – rozpoczęcie działań wojennych, oddziały saskie wkraczają na szwedzkiej Inflanty i rozpoczynają oblężenie Rygi, zdobywają Dynemut i Kokenhausen

- księstwo Holstein-Gottorp zaatakowane przez armię duńską

- pełna mobilizacja armii szwedzkiej, nowe zaciągi (tak oddziałów narodowych jak i ‘varvade’)

- 6 kwietnia – podpisanie antyszwedzkiego przymierza pomiędzy Brandenburgią i Danią

- lato - flota szwedzka, przy wsparciu okrętów angielskich i holenderskich, przerzuca armię dowodzoną przez Karola XII na duńską wyspę Zelandia (lądowanie pod Humleback).

- 8 (18) sierpnia - w Travendahl zostaje podpisany pokój pomiędzy Danią a księstwem Holstein-Gottorp

- 19 (lub 24) sierpnia – car Rosji Piotr I wypowiada wojnę Szwecji. Oddziały rosyjskie wkraczają do inflanckiej prowincji Ingrii

- Karol XII odwołuje przygotowywaną ofensywę na Saksonię i przerzuca główne siły polowe na front rosyjski

- lądowanie sił szwedzkich pod Rewalem

- 20 (30) listopada – bitwa pod Narwą – Karol XII na czele 10 000 żołnierzy zaskakuje i pokonuje o wiele większą armię rosyjską.

1701

- maj – armia królewska stojąca pod Rewlem i Lais zostaje wzmocniona przez ok. 10 000-osobowe posiłki ze Szwecji

- czerwiec – rosyjski korpus ks. Repnina łączy się pod Kokenhausen z siłami saskimi

- 9 (20) lipca – bitwa nad Dźwiną – armia szwedzka dowodzona przez Karola XII forsuje rzekę i pokonuje oddziały saskie, którym dowodzi feldmarszałek Adam Heinrich hrabia Steinau.

- 5 września – bitwa pod Rauge w szwedzkich Inflantach - szwedzka dywizja gen. Wolmara Antona von Schlippenbacha pokonuje korpus rosyjski

- 18 listopada – w bitwie pod Okielnikami na Litwie siły rodu Sapiehow przegrywają z armią szlachty litewskiej

- 19 listopada – bitwa pod Erastfer (Erastvere) w szwedzkich Inflantach (Estonii) – szwedzka dywizja gen. Wolmara Antona von Schlippenbacha pokonana przez rosyjską armię dowodzoną przez gen. Borysa Szeremietiewa.

- Sasi wycofują się ze szwedzkich Inflant. Szwedzi wkraczają do Kurlandii

1702

- luty - generał Magnus Stuart mianowany dowódcą sił szwedzkich w Inflantach a generał Adam Lewenhaupt obejmuje komendę w Kurlandii

- luty – armia szwedzka wkracza na Litwę. Do wiosny Szwedzi zajmują Wilno, Kowno i Grodno

- 23/24 marca – bitwa pod Druszkieniszkami - siły litewskie hetmana polnego Michała Wiśniowieckiego rozbijają szwedzki oddział pułkownika Hummerhielma

- maj – Szwedzi wkraczają na ziemie Korony

- 23 maja – oddziały szwedzkie bez walki zajmują Warszawę

- 19 lipca – bitwa pod Kliszowem – Szwedzi dowodzeni przez Karola XII pokonują armię saską Augusta II, wspieraną przez oddziały polskie hetmana wielkiego koronnego Hieronima Augustyna Lubomirskiego

- 19 lipca – bitwa pod Sagnitz i Hummelshof - oddziały szwedzkie w Ingrii i Karelii dowodzone przez generała von Schlippenbacha pokonane przez siły rosyjski. W wyniku bitwy łupem Rosjan pada Noteborg nad jeziorem Ładoga (zdobyty w październiku)

- 26 lipca – bitwa pod Kamionną – litewskie armia Wiśniowieckiego i Ogińskiego pokonana przez szwedzki korpus gen. Maidela, wsparty siłami rodu Sapiehów

- 10 sierpnia – Kraków kapituluje przed armią szwedzką

- 30 sierpnia – szwedzki korpus z Pomorza, dowodzony przez gen. Gyllenstierne, łączy się z armią królewską pod Krakowem

1703

- 19 (29) marca - bitwa pod Saladen - Szwedzi pod generałem Lewenhauptem pokonują Rosjan

- wiosna – Rosjanie zdobywają Nyenskans nad Newą, rozpoczyna się tam budowa St.Petersburga

- 2 maja – kawaleryjska bitwa pod Pułtuskiem – zwycięstwo Szwedów (Karol XII) nad Sasami (feldmarszałek Steinau)

- lipiec – podpisanie szwedzko-pruskiego (od 1701 roku Brandenburgia stała się Prusami) traktatu pokojowego

- wrzesień – szwedzki korpus gen. Rehnskolda zdobywa Poznań

- październik - po pięciomiesięcznym oblężeniu kapituluje Toruń. Pozostała przy życiu załoga twierdzy (w chwili rozpoczęcia oblężenia 6 000 żołnierze) zostaje przewieziona do Szwecji a tam w 1707 roku wcielona do specjalnych jednostek jenieckich

1704

- lipiec – Rosjanie zdobywają Dorpat

- sierpień – Narwa i Iwangorod kapitulują przed Rosjanami

- sierpień – bitwa pod Jacobstadt na Litwie – Szwedzi gen. Lewenhaupta, wsparci Litwinami Kazimierza Jana Sapiehy, pokonują korpus rosyjsko-litewski ks. Michała Wiśniowieckiego

- 6 września – Karol XII na czele niewielkiej dywizji (1400-1800 żołnierzy) zdobywa szturmem Lwow

- wrzesień – siły saskie odbijają Warszawę

- 9 listopada - bitwa pod Poniecem – Karol XII na czele armii królewskiej pokonuje saski korpus marszałka Mathiasa Johanna von Schulenberga

- bitwa pod Oderbelstch (nad Odrą)

- bitwa pod Tylewicami (nieopodal Wschowy)

1705

- 16 lipca – bitwa pod Gemaurthof - gen. Lewenhaupt pokonuje korpus rosyjski

- 31 lipca – bitwa pod Warszawą – zagon kawalerii szwedzkiej pokonuje oddziały saskie

- 4 października - Stanisław Leszczyński koronowany na króla Polski

1706

- 13 lutego – bitwa pod Wschową (Fraustadt) – sasko-rosyjska armia pokonana przez korpus gen. Rehnskiolda

- bitwa pod Kleckiem

- lato – armia królewska Karola XII wkracza na teren Saksonii

- 24 września - Szwecja i Saksonia podpisują traktat pokojowy w Alt-Ranstadt. Na jego mocy August II zrzeka się tronu polskiego (zachowując jednakże tytuł) i zmuszony jest wypłacić kontrybucję na rzecz armii szwedzkiej rozłożonej na kwaterach w Saksonii.

- 29 października – bitwa pod Kaliszem - szwedzki korpus generała Mardefelta pokonany przez połączone siły rosyjsko-sasko-polskie (Mardefelt nie wiedział o podpisaniu traktatu pokojowego z Saskonią)

- 30 października – August II ratyfikuje w swojej kwaterze w Piotrkowie Trybunalskim traktat pokojowy ze Szwecją

1707

- wrzesień – armia królewska wkracza do Wielkopolski

- Karol XII pozostawia w Polsce korpus gen. Krassowa (ok. 8000 żołnierzy) i na czele 35-37 000 żołnierzy rozpoczyna ofensywę rosyjską

- w Szwecji zostają utworzone jednostki złożone z saskich jeńców

1708

- początek ofensywy generała Lybeckera przeciw Rosjanom w Ingrii

- korpus Lewenhaupta wyrusza z Kurlandii by połączyć się z armią królewską

- 4 (14) lipca - bitwa pod Hołowczynem (Holofzin)

- bitwa pod Rajowską

- bitwa pod Malatitze

- 9 października - bitwa pod Leśną (Ljesnaja) – korpus Lewenhaupta zostaje rozbity przez Rosjan. Szwedzi tracą ogromny tabor z zapasami i ok. 6000 żołnierzy

- armia królewska rozpoczyna marsz na Ukrainę

1709

- szturm na Veprik

- kwiecień - początek oblężenia Połtawy

- 8 lipca – bitwa pod Połtawą

- 11 lipca - kapitulacja armii królewskiej pod Perewołoczną

- Karol XII jako gość sułtana Turcji zamieszkuje w kwaterze w miejscowości Bender

- armia saska wkracza do Polski, August II odnawia przymierze polityczno-wojskowe z Rosją

- Dania zrywa traktat pokojowy i jej wojska wkraczają do Skanii

- szwedzki korpus generała Krassowa wycofuje się z Polski na Szwedzkie Pomorze

1710

- 28 lutego – bitwa pod Helsingborgiem - armia szwedzka dowodzona przez generała Stenbocka pokonuje Duńczyków

- Rosjanie zdobywają Rygę, Parnawę i Rewel

- początek epidemii w Europie Zachodniej i Skandynawii

- Rosjanie zdobywają Wyborg i Elbląg

1711

- Turcja wypowiada wojnę Rosji

- armia rosyjska dowodzona przez cara Piotra I otoczona przez siły tureckie nad Prutem

- 12 lipca – podpisanie pokoju pruckiego pomiędzy Rosją i Turcją – jednym z jego postanowień (niezrealizowanych) było prawo wolnego przejazdu Karola XII do Szwecji via terytoria rosyjskie

- Duńczycy wkraczają do Bremy i oblegają (bez powodzenia) Wismar

1712

- armia szwedzka gen. Stenbocka ląduje na Pomorzu, jednakże flota duńska, niszczą szwedzką flotyllę transportową, odcina Stenbocka od Szwecji

- Duńczycy zdobywaj Stade

- 9 grudnia – bitwa pod Gadebusch - gen. Stenbock pokonuję siły duńsko-saskie, musi się jednak wycofać do Holsztynu

1713

- armia gen. Stenbocka kapituluje po kilku miesiącach obrony Tonningen

-1 lutego - ‘kalabalik’ w Benderze

- rosyjska inwazja na Finlandię

- bitwa pod Palkane

- odwrót armii fińskiej do Osterbotten

1714

- Karol XII dociera do Straslundu

- 19 lutego – bitwa pod Storkyro – armia fińska pokonana przez Rosjan

- 27 lipca – zwycięstwo floty rosyjskiej w bitwie morskiej u przylądka Hanko (Gangut)

- Finlandia zostaje opanowana przez armię rosyjską, armia fińska wycofuje się do Szwecji

1715

- Prusy i Hanower wypowiadają wojnę Szwecji

- 18 października-24 grudnia – oblężenie Strzałowa (Stressowa) na Rugii

- kapitulacja Straslundu

- Karol XII dociera do Szwecji

1716

- pierwsza szwedzka wyprawa na Norwegię

- kapituluje Wismar, ostatni szwedzki przyczółek w Niemczech

1717

- nawiązanie szwedzko-rosyjskich rozmów pokojowych

1718

- druga szwedzka wyprawa na Norwegię

- Karol XII ginie pod Fredrikshall, armia królewska rozpoczyna odwrot do Szwecji

- armia jamtlandzka gen. Armfelta ulega zagładzie w trakcie odwrotu z Norwegii – ponad 4000 żołnierzy ginie od mrozu i w burzach śnieżnych

1719

- 13 sierpnia – bitwa morska pod Staket

- 9 listopada - pokój szwedzko-hanowerski, na mocy którego za sumę jednego miliona riksdalerow księstwo Bremen-Werden przechodzi pod panowanie hanowerskie

1720

- 21 stycznia - traktat pokojowy z Prusami– zatrzymują one zdobycze na Pomorzu (tzw. Pomorze Szwedzkie włącznie ze Szczecinem, wyspami Uznam i Wolin) w zamian za 2 miliony riksdalerow

- czerwiec - podpisanie pokoju z Danią – Szwecja traci prawo do zwolnienia z ceł w cieśninie Sund

- Fryderyk I zostaje koronowany na króla Szwecji

1721

- 10 września - traktat pokojowy z Rosją, podpisany w Nystad. Szwecji traci Inflanty, Estonię, Ingrię, Dago, Osel, Kexholm i znaczną część hrabstwa Wyborg (Karelię). Rosjanie zostają zobowiązani do wypłaty Szwecji 2 milionow riksdalerow i zwrotu Finlandii