Straciwszy niemało towarzystwa dobrego

Ostatni wpis w 2019 roku, wypadałoby więc podsunąć coś ciekawego. W Repozytorium Cyfrowym Poloników zdigitalizowanych zostało wczoraj  kilkanaście bardzo ciekawych dokumentów ze zbiorów szwedzkich (Riksarkivet, Extranea IX Polen), dotyczących przede wszystkim wojny 1626-1629. Mój ulubiony konflikt, do tego kopie niezwykle czytelne więc podwójna radość. Mam jednak interesującą zagwozdkę, dotyczącą jednego dokumentu. Datowany jest na 29 stycznia 1629 roku, z obozu armii koronnej. Problem jest jednak taki, że nieznany autor opisuje tu wydarzenia dziejąca się w lutym 1629 roku: bitwę pod Górznem i oblężenie Torunia przez Szwedów. Błędnie określa Reingrafa jako dowódcę armii szwedzkiej (dowodził Wrangel), co gorsza hetman Koniecpolski nazwany jest tam ‘hetmanem wielkim’ a przecież awansowano go dopiero w 1632 roku. Wszystko to wygląda na kompilacje kilku różnych zapisków źródłowych sporządzoną po 1632 roku, stąd zapewne brak nazwisk autora i adresata tego listu. Nie jestem więc w stanie określić, na ile wiarygodne to źródło, a szkoda bo przynosi sporo interesujących informacji . Przykładowo znajdziemy tam wzmiankę, że pod Górznem stracono sztandary chorągwi husarskich królewicza Władysława i hetmana Koniecpolskiego, podczas gdy do tej pory znałem tylko informację o utracie sztandaru husarzy hetmana. Mamy tam też piękną laurkę dla polskich dragonów,  którzy pod Górznem ‘czynili zsiebie dobrze’ i byli ostatnią jednostką która wycofywała się z pola bitwy. Być może jednak uda się odnaleźć kolejne źródła na ten temat, co mogłoby rzucić nieco światła na omawiany dokument. 

Kącik polemiki - odsłona I

Bardzo mnie cieszy, gdy polscy historycy – zwłaszcza młodego pokolenia – coraz częściej zajmują się wojną o ujście Wisły 1626-1629. Pojawiają się książki i artykuły na ten temat, staram się nie bieżąco czytać te prace, bo konflikt ten należy do moich ulubionych. Pozwolę więc sobie od czasu do czasu na polemikę z tymi publikacjami, kto wie, może nawet uda się zachęcić samych autorów do dyskusji?

Dziś zajmiemy się artykułem p. Arkadiusza Bożejewicza z UMK w Toruniu[1], zatytułowanym Próba zdobycia Torunia 16-18 lutego 1629 roku, opublikowanym w ramach IV tomu Studiów nad staropolską sztuką wojenną[2]. Temat interesujący, schematy krótkotrwałego oblężenia – przygotowane przez p. Marcina Sobiecha – bardzo ładne, tylko z niektórymi stwierdzeniami autora nie bardzo mogę się zgodzić. Miałem przyjemność zapoznać się z tym artykułem w jego ‘wstępnej wersji’ i przekazać redaktorowi[3] kilka uwag, zwłaszcza co do armii szwedzkiej. Jak widzę zostały one uwzględnione w wersji, która ukazała się drukiem, poniżej więc kilka dodatkowych przemyśleń do tego artykułu...

I. P. Bożejewicz[4] upiera się, by zawyżyć liczebność oddziałów szwedzkich maszerujących na Górzno. Opierając się na bardzo słabych przesłankach, podaje liczebność zgrupowania jako 7500. Odrzuca tu opublikowaną z Sveriges Krig listę z korespondencji Oxenstierny, motywując to faktem, że kanclerz pisał swój list 5 dni po bitwie i miał jakoby uwzględniać straty spod Górzna. Przypomnę – liczebność armii Wrangla według Oxenstierny to 2416 żołnierzy piechoty[5], 3400 jazdy i 200 dragonów. Autor opierając się na kronice Hoppego podaje natomiast 7500, dodatkowo posiłkując się ODB ze zbiorów Krigsarkivet. Tyle tylko, że ODB nie wymienia liczebności jazdy, a tylko ilość kornetów (47), więc nie może być użyte jako źródło potwierdzające ilość żołnierzy. Hoppe niestety nie jest zawsze wiarygodny w kwestii liczebności sił szwedzkich więc dziwi bezkrytyczne podejście do jego informacji. Oxenstierna, zdając królowi raport z przebiegu działań, miał chyba jednak o wiele lepsze informacje o składzie zgrupowania i jego liczebności w momencie wyruszenia na kampanię. Obawiam się, że autor nie bardzo orientuje się w specyfice armii szwedzkiej tej wojny, stąd jego stwierdzenie, o nierównomiernej liczbie żołnierzy piechoty w grupach muszkieterskich. Gdyby tylko zerknął kilka stron dalej w tym samym tomie SK[6] zobaczyłby, jak Szwedzi formowali skwadrony piechoty do armii Wrangla, wybierając wojaków z 9 regimentów i starając się z nich złożyć w miarę tej samej wielkości (400-osobowe) pododdziały. Nie udało się osiągnąć zakładanego stanu w każdym skwadronie, bo też piechota szwedzka mocno ucierpiała w kampanii 1628 roku, poniosła też – jak co roku – spore straty w czasie zimowania. Należało też pozostawić wielu żołnierzy w garnizonach, stąd i niepełne składy skwadronów jeszcze przed bitwą pod Górznem. Okrągłe liczby w większości skwadronów i kompanii jazdy powinny wręcz być dla autora wskazówką, że to stan z początku operacji. Widać jednak że wyciągnął z tych materiałów zupełnie odrębny wniosek. Zabrakło tu także nawiązania do bardzo ciekawego źródła, jakim jest wydana w języku francuskim relacja kampanii: Jaumàl des opérations des Suédois depuis 1629 le 25 janvier (4 février N. S.) jusu’au 8 février(18février N. S.) 1629.  Można tam dokładnie zapoznać się ze sposobem formowania zgrupowania, padają tam też liczby dotyczące muszkieterów którzy mieli zostać delegowani z poszczególnych regimentów. Co ciekawe, autor używa go do opisu samych walk o Toruń, oznacza to więc że miał do niego dostęp.

II. Biogram Zachariasa Pauli – w latach 1626 dowodził zaledwie jedną kompanią rajtarii szwedzkiej (krajowej), dopiero w 1627 roku (wciąż piastując komendę nad ową kompanią) dowodził też 4-kompanijnym skwadronem krajowym, a także dochrapał się kompanii zaciężnej. W czasie wojny z Rzplitą nigdy nie dowodził ‘szwadronem złożonym z 6-8 kompanii’, bo jazda krajowa nie funkcjonowała wtedy jeszcze w takich strukturach regimentowych.

III. Kwestia nazewnictwa: albo piszemy Żółty Regiment piechoty albo Regiment Nadworny[7], nie istnieje jednak zastosowana w artykule forma Żółty Regiment Gwardii.

IV.  Kwestia polskiego garnizony Torunia: nie bardzo rozumiem, dlaczego autor snuje rozważania na temat możliwego udziału oddziałów koronnych w obronie miasta. Próba identyfikacji Fryderyka Rossa z kapitanem von Rosenem jest bardzo dziwna, do tego autor błędnie odczytał w mojej książce skrót P. (Pan) jako Pułkownik – taką rangę w owym regimencie miał tylko Gustav Sparre. Żaden ze znanych mi dokumentów źródłowych, opisujących garnizony polskie w czasie tej wojny nie wspomina o delegowaniu oddziałów do Torunia. W zbiorach Riksarkivet (Extranea Polen 80) odnajdujemy komput wojsk koronnych z 1629 roku[8], w którym możemy znaleźć miejsca stacjonowania piechoty Koniecpolskiego: nie ma tam jednak Torunia. Jak najbardziej słuszna wydaje się hipoteza, że miasta broniły oddziały najęte przez samych Torunian. Przypominam też, że po ataku miasto wyprosiło od Gdańska przysłanie  kompanii piechoty kapitana Hambrucha, zintensyfikowano też szkolenie tak mieszczan jak i żołnierzy miejskich.

V. Biogram Gustava Sparre: autor zapomina, że początkowo oficer ten miał wystawić w 1626 roku regiment złożony z 600 żołnierzy, na który wziął zresztą ze skarbu zaliczkę. Oddział ten jednak nigdy nie ujrzał światła dziennego, a Sparre otrzymał list przypowiedni na regiment złożony z 3000 żołnierzy. Nie doszło jednak, jak pisze autor, do fuzji tej jednostki z ‘pułkiem pieszym M. E. Denhoffa’, miast tego to Sparre przejął od Denhoffa komendę jego regimentu i wtedy właśnie doszło do wspomnianej scysji z Judyckim.

Mam nadzieję, że autor nie odbierze tego jako wrednej krytyki, a raczej jako zachętę do dalszych badań i studiowania tego jakże ciekawego konfliktu. Zapraszam także do komentowania, jeżeli nie na blogu to i na maila: kadrinazi[at]gmail.com

---

[1] Czyli mojej Alma Mater…

[2] Nakładem wydawnictwa NapoleonV, praca ukazała się w tym roku.

[3] Ukłony dla dra Zbigniewa Hunderta (dzięki Zbyszku!).

[4] Dalej będę używał określenia autor.

[5] Bez pikinierów, którzy w wyprawie nie brali udziału.

[6] Str. 442.

[7] W domyśle: gwardii.

[8] Nie ma on tytułu i o ile mi wiadomo nie został nigdy jeszcze w Polsce opublikowany. 

Bitwa pod Górznem - płaskorzeźba w Sklokloster

Wspominałem kiedyś o obrazie olejnym i stiukowej płaskorzeźbie przedstawiających bitwę pod Górznem w 1629 roku, które oglądać można w Skokloster w Szwecji. Do tej pory nie miałem okazji oglądać dokładniejszych zdjęć tych prac – aż do teraz. Maciej Młynarczyk, któremu jestem bardzo wdzięczny za kontakt (pozdrawiam!) skierował mnie na niezwykle interesujący blog szwedzkiego archeologa i osteologa Magnusa Reuterdahla:

http://inventerare.wordpress.com/

Magnus Reuterdahl zamieścił na swoim blogu zdjęcia ze Sklokloster, zezwolił także na zamieszczenie ich w moim kącie.

I would like to thank mr Magnus Reuterdahl for his kind permission for using photo!

Dzięki temu udało mi się także uzyskać lepszej jakości zdjęcia (nie wrzucam ich na blog, bo niestety się nie zmieszczą) dzięki którym można prześledzić nieco detali płaskorzeźby. Niestety nie mam opisu (który zresztą jest w nienajlepszym stanie) jednak bazując na znanych opisach bitwy (niestety tylko szwedzkich) można nieco więcej tu zrekonstruować.

Płaskorzeźba ukazuje wojska szwedzkie po prawej a Polaków po lewej stronie. W zbliżeniu widać niestety, że fragmenty płaskorzeźby uległy uszkodzeniu. W przypadku Szwedów widzimy oddziały piechoty – tylko muszkieterów, z tego oddział na lewym skrzydle (‘na dole’ płaskorzeźby) w szyku rozproszonym w lesie; artylerię na obydwu skrzydłach i liczne oddziały kawalerii. Autor płaskorzeźby zastosował ciekawy zabieg – ukazał rajtarię w szwadronach, zaznaczając ilość kompanii w skwadronie poprzez liczbę sztandarów (gros skwadronów ma cztery kompanie). Kawalerzyści mają szyszaki, widzimy także broń białą przy boku i olstra na pistolety (niektórzy mają pistolety w dłoni). Przed niektórymi oddziałami ukazano trębaczy – ci z kolei są w kapeluszach. Wszyscy piechurzy szwedzcy są ukazani także w kapeluszach, niestety wydaje się to błędem, gdyż w czasie wojny o ujście Wisły przepisowym nakryciem głowy dla wszystkich piechurów były hełmy. Błąd taki jak sądzę wynika z faktu, że płaskorzeźba powstała blisko dwadzieścia lat po bitwie, gdy wygląd szwedzkiej piechoty uległ już zmianie. W centrum szwedzkiego szyku widzimy samotną postać oznaczoną jako FMW – jak słusznie zauważył Artur (pozdrawiam!) jest to feldmarszałek Wrangel, dowodzący w tym starciu armią szwedzką.

Z kolei wśród oddziałów polskich także widzimy działa, piechotę strzelczą i rożne oddziały kawalerii. Kawaleria oznaczona jest podobnie jak Szwedzi – ilość sztandarów nad każdym ‘skwadronem’ ma zapewne oddać liczbę chorągwi/kompanii. Widzimy sporo husarii – nie ma skrzydeł (wszak nie donoszą o nich żadne źródła szwedzkie z tej wojny) za to posiada charakterystyczne kopie, w niektórych oddziałach ukazane nie jak część płaskorzeźby, ale za pomocą metalowych sztyftów – bardzo ciekawy zabieg (dzięki za pomoc Pathi!). Sztyfty oddają pochylenie kopii, widzimy dzięki temu atak husarii z polskiego lewego skrzydła. Inne oddziały kawalerii to jazda kozacka, prawdopodobnie także rajtaria – widzimy jeden taki oddział uwikłany w walkę ogniową (ukazaną jako chmura dymu między wojskami) ze szwedzką rajtarią.

Główne walki widzimy pomiędzy szwedzkim prawym i polskim lewym skrzydłem. Husaria atakuje tu na rajtarów wspartych piechotą i artylerią, walczą ze sobą także wspomniane oddziały rajtarii (czyżby regiment Abramowicza?). Przy walczących możemy zauważyć trupy żołnierzy i koni, sporo polskiej kawalerii ucieka już z pola bitwy, wiele koronnych oddziałów stoi w rezerwie i raczej nie bardzo kwapi się do udziału w walce. Oddajmy jednak honor artyście – pokazał tu i uciekającego Szweda.

Spróbuję uzyskać dostęp do opisu płaskorzeźby, być może i do zdjęcia obrazu – na pewno byłyby przydatne w dalszych badaniach. Niewątpliwie jednak, mimo że są to dzieła powstałe w połowie wieku, mogą być interesującym dodatkiem do (skąpych przecież) informacji na temat bitwy.

Armia koronna pod Górznem - próba identyfikacji jednostek

Poniżej przedstawiam próbę zidentyfikowania jednostek armii koronnej, które wedle zeznań jeńców, wziętych do niewoli przez Szwedów, walczyły w bitwie pod Górznem w 1629 roku. Jednostek jest podejrzanie dużo, być może jeńcy wymieniali po prostu wszystkie znane im oddziały? Litera ‘k’ w nawiasie oznacza oryginalny oddział kwarciany. W przypadku husarii i jazdy kozackiej podaje początkowo wersję z zapisu zeznań.

Husaria:

Feldherr - hetman Koniecpolski (k)

młody książę – królewicz Władysław

“Markgrevens” –prawdopodobnie Władysław Myszkowski (nazwany ‘młodym margrabią’ w polskim źródle), ewentualnie książę Jan Zasławski (mniej prawdopodobne)

Starost Winitzki Kasanoffsky - Marcin Kazanowski, kasztelan winnicki (k)

Starost Opposymsky – może Stanisław Opoczyński, ale on dowodził rajtarią a nie husarią...

Starost Calusky – Łukasz Żółkiewski, starosta kałuski (k)

Starost Skalsky - starosta skalski? Był nim Mikołaj Herburt, ale on nie dowodził husarią a jazdą kozacką

Herr Hellitzsky’s – Stanisław Potocki, starosta halicki

Herr Potoyky’s –Stefan albo Jan Potocki (k)

Herr Cossekofsky’s –Mikołaj Kossakowski

Herr Andre Cossekofsky’s – Andrzej Kossakowski

Herr Gnefines – może Mikołaj Gniewosz – chorągiew arkebuzerii, którą zaliczano do husarii

Herr Solkofskys - ? być może to nazwisko porucznika ?

+ dwie chorągwie których polscy jeńcy nie potrafili zidentyfikować. Adam Kalinowski także brał udział w bitwie, więc pewnie jego chorągiew husarii (k) jest jedną z tych dwóch.

Jazda kozacka:

Sehletkoffzsky - może Andrzej Śladkowski?

Lippnitsky – Władysław Lipnicki (k)

Rogusky - Rogawski (Rogulski) (k)

Lofzitsky – może Jerzy Łowczycki

Wlodeck - Włodek (k)

Scherakaski - Sierakowski

Labensky – Łabęcki (k)

Bochi – Boki (k) – zginął w czasie bitwy

Lisakoski – Łysakowski

Lessge – może Samuel Łaszcz? (k)

Jembrock - ?

Odrivolffzsky – Odrzywolski (k)

Karpinsky - Paweł Karpiński, od kwietnia 1627 roku dowodził chorągwią Krzysztofa Falińskiego, który zginął przy szturmie Pucka

Nadarinsky – Nadarzycki

Borischlasky - Borysławski?

Prilinsky – może Hermolus Przyłęcki (k)

+ 4 chorągwie o których jeńcy nic nie wiedzieli

9 kompanii rajtarii pod Abrahamowiczem i Fridrichem Denhoffem, bez nazwisk dowódców kompanii:

- Mikołaj Abrahamowicz miał latem 1629 roku w swoim regimencie aż 5 kompanii – zapewne i zimą tegoż roku tyle samo kornetów mogło walczyć pod Górznem

- Denhoff (nieznanego imienia) dowodził jedną kompanią latem 1629 roku

Generalnie ilość kompanii wydaje się dosyć duża, na dzień dzisiejszy nie jestem w stanie zweryfikować, czy armia koronna miała tyle kornetów rajtarskich w tym okresie.

4 lub 6 kompanii dragonii – o 6 kompaniach z 1000 dragonów wspomina Oxenstierna o oparciu o zeznania jeńców:

- kawaler maltański Judycki brał udział w bitwie, zapewne więc widzimy tu jego rotę dragońską

- Jakub (Jacob) Butler brał udział w walkach z przednią strażą szwedzką w ramach zagonu Czarnieckiego, prowadząc 800 dragonów. Mogli bo być dragoni z jego regiment pieszego (ex-kwarcianego regimentu dragonii), roty Judyckiego i samodzielnych kompanii dragonii.

600 muszkieterów:

Fryderyk Denhoff wymieniany jest jako jeden z oficerów polskich w tej bitwie, był on w tym czasie obersztlejtnantem w regimencie pieszym Gustava Sparre, czyżby więc część tej jednostki brała udział w bitwie? I tutaj, jak w przypadku dragonii i rajtarii, brak dokładniejszych danych by próbować identyfikować dalsze jednostki.