Rajtarzy pana Mikołaja

W dzisiejszym wpisie coś dla miłośników rajtarii. Rota chorągwi rajtarskiej Mikołaja Korffa, która w składzie ‘wojska inflanckiego’ pod komendą hetmana Chodkiewicza walczyła w 1611 roku pod Moskwą. Lista sporządzona przez samego rotmistrza, co ciekawe z zapiskami o tym który z towarzyszy poległ w walkach. Datowana jako 26 września 1611 roku.

Najpierw nazwisko i ranga towarzysza, potem ilość koni w poczcie. Jeżeli rajtar poległ w walkach, dodaję zapis w nawiasie po jego nazwisku. Zachowuje niemiecki zapis imion i nazwisk, zmieniając tylko zapis Junger na Młodszy.

Rotmistrz Nicolaus Korff – 10 (koni)

Porucznik Georg Grotthusen von Meszlaw – 5

Chorąży Georg Friedrich Creutz – 5

Valtin Hoewell – 4

Ewoldt Seszwegen – 4

Johan Heringk (poległ) – 4

Lewin Nolde – 4

Jochim Puttkahmer – 4

Johan Renne – 3

Gerdt Rehbinder – 3

Friedrich Korff (poległ) – 3

Johan Holtey – 3

Georg Schwartz – 3

Georg Brantt (postrzelony) – 3

Jochim Krasell – 3

Johan Rahm – 3

Wilhelm Schilling (poległ pod Rochaczowem, 12 mil od stolicy) – 3

Berendtt Hanbohm – 2

Ewertt Liwe – 2

Hansz Georg (został na czacie) – 2

Georg Duesterlous – 2

Christoph Schlippenbach – 2

Godhartt Essen – 2

Harmen Wahlstett – 2

Andresz Schwen – 2

Christian Chor (zginął pod Rochaczowem, tam też pochowany) – 2

Johan Schulte – 2

Ludwich Stopius – 2

Otto Schulte – 2

Christoper Puttkahmer – 2

Nicolay – 1

Christoffer Anrep (poległ) – 1

Caspar Winter – 1

Rottger Chor – 1

Reinholt Holtey – 1

Valtin Huttendorff – 1

Caspar von Tisenhausen (poległ) – 1

Daniel Szemielsky (poległ) – 1

Johan von Ungern – 1

Ficnkenow Młodszy – 1

Kerszbroch (poległ) – 1

Rehbinder Młodszy – 1

Trębacz(y) – 3

Dobosz - 1

Łącznie koni 104

[Ludzi] no. 23, koni 36

Ciekawy, acz drobny przyczynek do liczebności pocztów husarskich oraz ilości ludzi i koni towarzyszących towarzyszowi w wyprawie wojennej. Michał Polanowski, towarzysz chorągwi husarskiej Wojciecha Urbańskiego[1], miał, wraz ze swoim bratem Janem, walczyć w kampanii 1683 roku. Jan zmarł (w wyniku rany?) w czasie wyprawy, Michał przywiózł jednak jego zwłoki do Polski. I tu dochodzimy do najciekawszej informacji, nasz husarski towarzysz tak bowiem oto opisał powrót do kraju:

Nie mając inszej straty nad tę w bracie i palcu moim u ręki, a czeladzi żadnej nie straciłem, wyprowadziwszy tak swoich jak i bratnich głów no. 23, koni 36, obydwu nas.

Jak więc widzimy dwa poczty husarskie – wliczając towarzyszy, pocztowych i luźną czeladź – to całkiem niezła kompania (tak ludzi jak i koni), kosztująca zapewne nielichą kwotę.

---

[1] Według najnowszych badań dra Zbigniewa Hunderta. Polanowskiego identyfikowano wcześniej w chorągwi samego króla Jana III albo w chorągwi Stefana Mikołaja Branickiego.

Solutio stipendy menstrui guardiae equestris S.R.Mtis pro mense decembris 1637

Profesor Mirosław Nagielski w swoim artykule Organizacja rajtarii i arkabuzerii koronnej w XVII wieku podał pełną rollę kompanii rajtarii gwardii Władysława IV za okres wrzesień-grudzień 1637 roku. O dokumencie tym wspomniał już we wcześniejszym artykule, czyli w Gwardii przybocznej Władysława IV. Jako że nie wszyscy z Czytelników tego bloga mogą mieć dostęp do artykułów profesora Nagielskiego, pozwolę sobie opublikować ów spis, z drobnymi komentarzami. Wszak rajtaria zajmuje bardzo ważne miejsce na tym blogu, więc tego typu dokument wydaje się bardzo interesujący. Kompania podzielona była na trzy kapralstwa, największe poczty należały do rotmistrza (6 koni), poruczników, chorążego i sekretarza (po 4 konie), oprócz tego dwóch rajtarów ma zagadkowe poczty – jak sądzę 4 i ½ konne (o czym nieco więcej poniżej). Najwięcej odnajdujemy tu pocztów 2-konnych, także kilka 3-konnych. Warto także przyjrzeć się nazwiskom rajtarów – można się raczej domyślać z których części Rzplitej pochodziła większość królewskich rajtarów. Podana płaca to żołd miesięczny za jednego konia, czyli na rajtara przypadało 60 złotych na ćwierć, 240 złotych na rok. Dla porównania, husarze kwarciani w tym okresie mieli żołd w wysokości 40 złotych na ćwierć czyli 160 złotych na rok. Jak widać król nieźle płacił swoim przybocznym…

Solutio stipendy menstrui guardiae equestris S.R.Mtis pro mense decembris 1637

Capitaneo in equos [Johann Donhoff] – 6 - 120 zł.- poczet rotmistrza

Locum tenenti Tiesenhaus-  4 - 80 zł.- poczet porucznika

Locum tenenti Wrangell - 4 - 80 zł. – poczet porucznika

Vexillifero Koskull - 4 - 80 zł.-  poczet chorążego

secret. guardiae ab Holtze – 4 - 80 zł. – sekretarz (pisarz?) kompanii

divers dist. Buchowden (Buxhowden) -  3 - 60 zł.

Bernhardo Howell - 3 - 60 zł.

Corporali Haudring - 3 - 60 zł. - kapral

Michaeli Klaman - 3 - 60 zł.

Woldemaro Weis - 3 - 60 zł.

Fromholdo a Tiesenhaus - 2 - 40 zł.

Baltasaro Pfluger - 2 - 40 zł.

Henrico a Plater - 2 - 40 zł.

Hermano Pfluger - 2 - 40 zł.

Gerhardo Piehl - 2 - 40 zł.

Wernero Engelhad - 2 - 40 zł.

Christophoro Weis - 2 - 40 zł.

Gerhado Korff - 2 - 40 zł.

Ottoni Ringmuth - 2 - 40 zł.

Alexandro Hoicking - 2 - 40 zł.

Henrico a Dorthesen - 2 - 40 zł.

Joanni Olthewing - 2 - 40 zł.

Hermano Mathiae Rolling - 2 - 40 zł.

Joanni Christophoro Reichart - 2 - 40 zł.

Joanni Bucholcz (Bucholtz) - 2 - 40 zł.

corporali Kirschbruck (Kirschbruch) - 3 - 60 zł. - kapral

Bartramo a Todwen - 3 - 60 zł.

Jacobo Auing (Awing) - 2 - 40 zł. [w przypisie profesor Nagielski podał że w roli listopadowej rajtara tego zastępuje Joanni Huing, także z pocztem 2-konnym]

Jacobo Ditrichdorff - 3 - 60 zł.

Michaeli Kranck - 2 - 40 zł.

Faelici Pawłowski - 2 - 40 zł.

Georgio ab Hulsen - 2 - 40 zł.

Fromholdo a Segeren - 2 - 40 zł.

Sebastiano Kalckstein - 2 - 40 zł.

Henrico Frieck - 2 - 40 zł.

Ottoni Tornau - 2 - 40 zł.

Andrea Brauset (Brauser) - 2 - 40 zł.

Nicolao Kikull ( Kidall) - 2 - 40 zł.

Joanni Stach - 2 - 40 zł.

Friderico Moll - 2 - 40 zł.

Nicole a Nassau - 2 - 40 zł.

Georgio Detmar - 2 - 40 zł.

Friderico ab Arcke - 2 - 40 zł.

Corporali Paskau - 3 - 60 zł. - kapral

Petro Castell - 3 - 60 zł.

Sebastiano Hartman - 2 - 40 zł.

Christophoro Rogalle - 2 - 40 zł.

Friderico Queist - 2 - 40 zł.

Nicolao a Saren - 2 - 40 zł.

Friderico Warning - 2 - 40 zł.

Christophoro Stogniew - 2 - 40 zł.

Casparo a Saren - 2 - 40 zł.

Guilhelmo Wald - 2 - 40 zł.

Reinholdo Kallenbach (Kallenbuch) - 2 - 40 zł.

Joanni Wilcken - 2 - 40 zł.

Joanni Christophoro Venediger - 2 - 40 zł.

Guilhelmo Furstenberg - 2 - 40 zł.

Theodoro a Milbe - 2 - 40 zł.

Joanni Kaymir - 2 - 40 zł.

Petro Adamkowicz - 2 - 40 zł.

Tibicines: [muzycy]

Baltasaro Erhard - 2 - 40 zł.

Jacobo Debiger - 2 - 40 zł.

Nicolao Jacobi - 2 - 40 zł.

Joanni Gartner - 2 - 40 zł.

Gregorio Zawadzki - 1 - 20 zł.

Joanni Szylicz

Zachaero Wustendorff – ci dwaj rajtarzy mieli łącznie 9 koni z żołdem po 90 złotych na poczet. Profesor Nagielski sugeruje że jeden z nich miałby 5 a drugi 4 konie, dziwi się jednak że obydwaj mieli taki sam żołd. Wydaje mi się,  że  obydwa poczty miały po 4 i ½ koni, gdyż 4  konie po 20 złotych i ½ konia czyli 10 złotych daje nam właśnie owe 90 złotych na poczet.

Martino (Matias) Podkowa - 3 - 60 zł.

Joanni Christophoro Studziński - 3 - 60 zł.

Bartolomeo Zakrzewski - 1 - 20 zł.

Jacobo Bucowicz - 1 - 20 zł.

Andrea Ferens – 1 -  20 zł.

Chyrurgo Mihall - 1 - 20 zł.

Summa lateris equos -  78 - 1560 zł.

Rejestr kompanii usarskiej...

Kilkakrotnie wypisywałem na blogu przykładowe struktury chorągwi husarskich, rajtarskich czy kozackich, przyglądając się przede wszystkim ilości i liczebności pocztów. We wszystkich jednak przypadkach (o ile pamięć mnie nie myli) były to oddziały z pierwszej połowy XVII wieku. Wypadałoby więc takie niedopatrzenie poprawić i poszukać czegoś i z drugiej połowy wieku. Na szczęście mam akurat pod ręka Rejestr kompanii usarskiej jwp. M[iłościwego] Pana, Wincentego Korwina Gosiewskiego podskarbiego wielkiego i hetmana polnego WKsL, więc źródło to jest tu jak znalazł. Spis pochodzi z lutego 1655 roku, chociaż oddział formalnie zaczął służbę od 9 listopada 1654 roku. Spójrzmy więc jak rozkłada się struktura jednostki która na papierze miała 200 koni:

- poczet rotmistrza – 12 koni

- poczet porucznika Kazimierza Chwaliboga Żeromskiego [który dowodził jednostką w polu] – 6 koni

- poczet chorążego Jana Żebrowskiego – 5 koni

- 14 pocztów 4-konnych

- 31 pocztów 3-konnych

- 11 pocztów 2-konnych

Po zliczeniu wszystkich – 194 konie -  najwyraźniej więc jakieś poczty się ‘wykruszyły’ i nie stawiły się na popisie. Razem mamy tu 59 pocztów, w tym poczet rotmistrza który wszak nie stawał pod chorągwią, czyli 58 towarzyszy. Interesujące że ponad połowa pocztów to 3-konne. Nie mamy za to żadnego pocztu 1 i ½ czy 1-konnego. Nie wiem niestety jak wyglądała realna siła tej chorągwi, tj. ilu towarzyszy i pocztowych faktycznie stanęło w czasie lutowego popisu.

Po fedwerasku z parą rusznic krótkich i jedną długą

Kilka lat temu na forum GIS’u Gladky napisał dwie krótkie, acz bardzo interesujące notki o feldweraszach i brunszwikach w jeździe RON w XVI wieku:

http://www.gis.manewry.vdl.pl/viewtopic.php?t=288

http://www.gis.manewry.vdl.pl/viewtopic.php?t=290

Właśnie sobie przeglądałem ‘Historię jazdy polskiej’ Konstantego Górskiego, szukając czegoś zupełnie innego gdy natknąłem się na bardzo interesujący zapis, w którym feldwerasze występują. Jest to, datowany na 1580 rok, popis roty konnej Krzysztofa Rozrażewskiego, starosty łęczyckiego.  Zaczęło mi coś świtać, że ktoś już o tym wspominał – i faktycznie, Ramond na forum historycy.org wrzucił kiedyś część tego opisu:

http://www.historycy.org/index.php?showtopic=54843

Pozwolę sobie jednak, za Górskim, podać jego opis tego oddziału, bo też to niezwykle ciekawa lektura. Rajtar na ilustracji także XVI-wieczny, z kolekcji Daniela Staberga.

Rotha IMPana Graphowa p. Krzysztofa Rozrażewskiego, p. starosty łęczyckiego. – Arabski, gniady, na którym JM. sam p. rotmistrz siedział.

- Neapolitański, pleśniawy, powodny, na którym pacholę siedziało, z długą rusznicą, z puklerzem.

- Turski siwy, powodny, na którym pacholę siedziało w zbroi złocistej.

- Turski, cisawy, pod trębaczem.

Dalej idą same konie różnej maści w liczbie 28, przy czterech z nich powiedziano: sługa z rusznicą.

Na 29-tym koniu czarnocisawym – chorąży z chorągwią.

Na stronie napisano: „Wszyscy w zbrojach, z drzewy, z koncerzem w zarękawiach, ze szablą, z rusznicami, po fedwerasku”.

Towarzysz Paweł Gradowski koni 3.

Towarzysz Jan Niewiadowski koni 3.

Strzelcy cudzoziemscy po fedwerasku z parą rusznic krótkich i jedną długą.- Szpakowaty, na nim sługa po fedwerasku Peter Favel z parą rusznic krótkich, jedną długą.

- Dropiaty, na nim sługa po fedwerasku Hans Stark, Hans Gras 5 koni, Adam Tabor 12 koni.

Ci wszyscy rajtarowie w zbrojach, z parą rusznic krótkich i jedna długą.

Towarzysze którzy po husarsku służą.- Jan Pasznikowski 4 konie, Woyciech Zarnowski 6 koni, służą na nich ze wszystkim rynsztunkiem, Maciej Kwiatkowski, 4 konie , służy we wszystkim rynsztunkiem, Adam Woyciechowski 4 konie. Woyciech Pomorski 2 konie.

Co prawda roty mieszane, gdzie husarze występowali wraz z arkebuzerami czy kozakami, były wtedy spotykane w armii koronnej, ta jednak jest o tyle ciekawa, że owych enigmatycznych fedweraszy mamy tutaj zarówno z kopią jak i trojgiem strzelby. 

Abyś ludzi ćwiczonych w dziele rycerskim zebrał...

Zawsze fascynowało mnie zagadnienie ilości i składu pocztów w chorągwiach jazdy RON, zastanawiało mnie jak wyglądała struktura czy to chorągwi husarii czy kozackich. Poniżej kilka przekrojów przez litewskie (troszkę Litwinów zaniedbałem ostatnio) chorągwie z okresu 1625-1626. Co prawda uważny Czytelnik może znać gros z nich z pracy prof. Henryka Wisnera, ale na końcu listy przygotowałem coś smakowitego (dzięki uprzejmości Mariusza Balcerka) – rolle dwóch kompanii rajtarii z regimentu Mikołaja Korffa, zwycięzcy spod Treiden.

Oczywiście w przypadku pocztów rotmistrza i porucznika musimy pamiętać, że to w większości ślepe porcje, użyte na uposażenie oficera, więc prawdziwa liczebność chorągwi była niższa.

‘Żółta’ chorągiew husarii hetmana Krzysztofa Radziwiłła w 1625 roku:

Poczet rotmistrza – 12 koni

Poczet porucznika – 3

Poczet chorążego – 5

5 x poczet pięciokonny

10 x poczet czterokonny

12 x poczet trzykonny

7 x poczet dwukonny

1 x poczet jednokonny

Summa summarum 136 koni, z tego 38 towarzyszy

Chorągiew wojewódzka żmudzka pod Andrzejem Radzimińskim w 1625 roku:

Poczet rotmistrza – 12 koni

Poczet porucznika – 7

Poczet chorążego – 5

1 x poczet sześciokonny

4 x poczet pięciokonny

11 x poczet czterokonny

27 x poczet trzykonny

17 x poczet dwukonny

2 x poczet jednokonny

Summa summarum 211 koni, z tego 65 towarzyszy

Chorągiew kozacka (znanego nam skądinąd) Krzysztofa Piotra Kleczkowskiego w 1625 roku:

Poczet rotmistrza – 12 koni

Poczet porucznika – 5

Poczet chorążego – 5

3 x poczet pięciokonny

6 x poczet czterokonny

6 x poczet trzykonny

15 x poczet dwukonny

6 x poczet jednokonny

Summa summarum 115 koni, z tego 39 towarzyszy

Chorągiew kozacka Eliasza Zabłockiego w 1625 roku:

Poczet rotmistrza – 12 koni

Poczet porucznika – 5

Poczet chorążego – 4

4 x poczet czterokonny

9 x poczet trzykonny

11 x poczet dwukonny

2 x poczet jednokonny

Summa summarum 100 koni, z tego 32 towarzyszy

Kozacka chorągiew powiatu kowieńskiego w 1625 roku:

Poczet rotmistrza – 12 koni

Poczet porucznika – 4

Poczet chorążego – 4

1 x poczet pięciokonny

1 x poczet czterokonny

6 x poczet trzykonny

25 x poczet dwukonny

3 x poczet jednokonny

Summa summarum 100 koni, z tego 39 towarzyszy

Kozacka chorągiew powiatowa wiłkomierska w 1625 roku:

Poczet namiestnika (co ciekawe chorągiew w rolli nie ma pocztu rotmistrza) – 6 koni

Poczet porucznika – 5

Poczet chorążego – 3

2 x poczet czterokonny

15 x poczet trzykonny

7 x poczet dwukonny

3 x poczet jednokonny

Summa summarum 84 konie, z tego 30 towarzyszy

Kompania rajtarii rotmistrza Wilhelma Korffa z regimentu Mikołaja Korffa w 1626 roku:

Poczet rotmistrza – 2 konie (wydaje mi się to błędem w druku w źródle które posiadam, winno być 12 jak w pozostałych kompaniach regimentu)

Trębacz – 2 konie

Dobosz – 1 koń

Balbir (przyznam że nie ma pojęcia co to za funkcja?) - 1 koń

Pierwsze kapralstwo: (40 koni, z tego 13 ‘towarzyszy’)

Poczet kaprala - 4 konie

2 x poczet pięciokonny (jeden to poczet porucznika, ale w rolli kapral jest wyżej…)

2 x poczet czterokonny

4 x poczet trzykonny

2 x poczet dwukonny

2 x poczet jednokonny

Drugie kapralstwo: (33 konie, w tego 10 ‘towarzyszy’)

Poczet kaprala - 4 konie

2 x poczet pięciokonny

1 x poczet czterokonny

3 x poczet trzykonny

3 x poczet dwukonny

Trzecie kapralstwo: (37 koni, z tego 13 ‘towarzyszy’)

Poczet kaprala - 4 konie

1 x poczet pięciokonny

3 x poczet czterokonny

2 x poczet trzykonny

4 x poczet dwukonny

2 x poczet jednokonny

Kompania rajtarii Wilhelma Tyzenhauza z regimentu Mikołaja Korffa w 1626 roku (brak podziału na kapralstwa):

Poczet rotmistrza – 12 koni

Dobosz -1 koń

Trębacz -2 konie

Poczet porucznika – 6 koni

2 x poczet pięciokonny

5 x poczet czterokonny

12 x poczet trzykonny

7 x poczet dwukonny