Kadrinazi radzi i odradza – cz. XXXIV

W dzisiejszym odcinku kącika recenzji sięgamy do pracy Padraiga Lenihana ‘Fluxes, fevers and fighting men. War and disease in Ancien Regime Europe-1648-1789’. Ukazała się ona 2019 roku, jako 33 tom w serii ‘From Reason to Revolution 1721-1815’ wydawnictwa Helion & Company.  Jak to zawsze w przypadku blogowych recenzji, najpierw przyjrzymy się konstrukcji pracy, a potem napisze nieco komentarzy.

Praca podzielona jest na piec głównych rozdziałów. Pierwszy z nich to wstęp, omawiający zamysł powstawania książki i w skrócie opisujący z czym czytelnik będzie się miał okazje zapoznać w trakcie lektury. Drugi rozdział omawia przypadki śmiertelności w obozach wojskowych. Co ciekawe, dwa główne podane tu przykłady – Sain-Jean-Pla-des-Corts z 1674 roku i Dundalk z 1689 roku – maja specyficzny wspólny mianownik czyli osobę głównodowodzącego w kampanii, Friedericha Hetmanna von Schomberga. Autor omawia tu zarówno poziom strat jak i ich przyczyny – od warunków bytowania po trudy kampanii. Rozdział trzeci omawia kwestie oblężeń, omawiając trzy z nich i skupiając się przede wszystkim na losie oblężonych: Derry w 1689 roku, Rygę w 1709-1710 i Belgrad w 1717 roku, a także obóz pod Phillippsburgiem w 1734 roku. Znów, jak w poprzednim rozdziale, zapoznamy się z dogłębną analizą strat i omówieniem szerokiego spektrum czynników wpływających na śmiertelności w garnizonach. Rozdział czwarty omawia straty armii w czasie przemarszów. Przypadku to Krym w 1736 roku, Serbia w 1737 roku i Czechy w 1742 roku, tak jak w poprzednich częściach z omówieniem wielkości strat i ich przyczyn. W rozdziale piątym mamy z kolei omówienie zagadnienia strat w szpitalach wojskowych, głównie wspomniane tu kampanie to Perpignan z 1674 roku, Lombardia 1734-1735, Niemcy w 1743 roku, Portugalia w latach 1762-1673.

Książka jest oparta o bogata bazę źródłową, cytując zarówno oficjalne raporty dotyczące strat jak i zapiski źródłowe uczestników wydarzeń. Liczne tabelki i  wykresy mogą odstraszyć niejednego czytelnika, który na pierwszy rzut oka będzie widział te prace jako chłodną i akademicką analizę zagadnienia. Wydaje mi się jednak, ze autor umiejętnie zbilansował tutaj tego rodzaju dane, łączac je z nierzadko bardzo wstrząsającymi opisami autorstwa oficerów i żołnierzy, a także własną analizą wydarzeń i przyczyn nierzadko straszliwych strat niebojowych jakie ponosiły armie w tym okresie. W tekście znajdziemy tez mapy ukazujące teren najważniejszych kampanii omawianych w pracy a także nieco ilustracji z epoki, obrazujących obozy wojskowe – bardzo przydatne przy lekturze. Wszystko to w mojej opinii składa się na bardzo dobrze napisaną i ciekawą pracę. Oczywiście problemem dla niejednego czytelnika będzie cokolwiek hermetyczna tematyka książki, omawiająca bardzo specyficzne zagadnienie i to tylko na wybranych przykładach z epoki. Jest to jednak bardzo ciekawa próba przenalizowania jak warunki bytowania, marszu i opieka zdrowotna (czy raczej jej brak) wpływały na wielkość strat w tym okresie. Zdecydowanie chwała autorowi że podjął się opisania tego dosyć niewdzięcznego przecież tematu.

Końcowa ocena [według rankingu – trzeba mieć – można mieć – lepiej odpuścić – zdecydowani unikać] to bardzo silne można mieć. Tematyka i podejście autora do zagadnienia są bardzo interesujące i godne pochwały, ukazując rzadziej opisywany aspekt XVII i XVIII-wiecznej wojskowości. Jest to jednocześnie jednak pozycja bardzo specyficzna, która zainteresuje zapewne przede wszystkim czytelników „siedzących” już w temacie wojskowości tego okresu.

Łakomy zdrajca

Przenosimy się dzisiaj do Krakowa w roku 1589, gdzie sprawiedliwość dopadnie nikczemnego grabarza. Swoją drogą ciekawe co stało się z jego szajką, czy ich znaleziono i ścięto?

Bardzo się zapowietrzył

Zupełnym przypadkiem natknąłem się ostatnio na list Jakuba Maksymiliana Fredry do Tomasza Zamoyskiego, datowany na 2 sierpnia 1629 roku, a wysłanego z Torunia. Fredro opisuje w nim ciężkie warunki bytowania armii koronnej i cesarskiej w Prusach: głód i choroby (które nie oszczędziły nawet samego Zygmunta III), a także niepokoje wśród niepłaconego wojska, które nie chciało przedłużać służby. Zaciekawił mnie fragment dotyczący Łukasza Żółkiewskiego, jednego z zaufanych oficerów hetmana Koniecpolskiego. Żółkiewski był rotmistrzem jednej z chorągwi husarskich, dowodził także hetmańskim pułkiem jazdy. Nawet i on miał już jednak dość:

Pan Starosta Kałuski bardzo się zapowietrzył, i kilka pokojowych umarło mu, i dwaj towarzysze spod chorągwie i kilku pacholików, i sam od wojska w pole riterował się.

Straty jak w nielichej potrzebie ze Szwedami, nic dziwnego że to właśnie choroby odpowiadały za największy procent ofiar śmiertelnych w czasie kampanii.  Nie jest więc zaskakujące, że kiedy miesiąc później miał miejsce popis jazdy koronnej, chorągiew Żółkiewskiego miała tam ledwie 81 koni, przy 150 koniach etatu.

Grasowała srodze w Krakowie ta plaga...

Garść interesujących szczegółów mówiących o tym, jak w 1622 roku radzono sobie w Krakowie z wybuchem zarazy. Od budowania specjalnych „bud” w których trzymano zarażonych, przez wystawianie przy nich straży, po najecie grabarzy i wyposażenie ich w odpowiednie stroje. Będzie też i o miejskich wydatkach, bo też zaraza swoje kosztowała.

Rój AD 1693

[powyższa fotka szerszenia została umieszczona tylko w celach ilustracyjnych, jako że nie wiem czy to o owe owady chodzi we wpisie, za to groźnie wygląda bestia…]

Ostatnio więcej czasu poświęcam ciekawostkom nie związanym bynajmniej z wojskowością XVII-wieczną. Z jednej strony to pewna forma odpoczynku od pik, rajtarów i sztandarów, z drugiej zaś strony czasami są to rzeczy tak interesujące, że aż człowiek chce się nimi podzielić. Ot, na przykład w 1693 roku Krzysztof Zawisza zanotował:

(…) robactwo zjawiło się dziwnie szkodzące ludziom i bydłu, od którego ukąszenia w przeciągu dwudziestu czterech godzin ludzie umierali, bydło zdychało. Ale ludzkie inwencje prędko wynalazły sposób uleczenia się, takowy: że to miejsce które było ukąszone, dziegciem okładali, od którego jad ów ustępował. Robactwo też to na kształt osy, w tem tylko różność, że i w pysku i w ogonie miało żądło, a nie tylko domowemu bydłu szkodziło robactwo to, ale leśnemu zwierzu; zkąd bardzo często znajdowano po lasach łosie zwłaszcza, zdechłe, tak dalece, że pod Króleszczewicami jp. podkomorzego mińskiego, strzelcy znaleźli łosi czternaści zdechłych. I gdzieindziej znajdowano padlinę zwierza.

Jak widać gdyby w Polsce kręcono filmy katastroficzne to pomysłów można by szukać nawet kilka wieków wstecz.