Chorągiew trupem padłszy obronił

 

[Zdjęcie przedstawia chorągiew milicji lwowskiej, zdobytą przez Szwedów w 1704 roku. Potrzebne było mi coś w lwowskim klimacie…]

Kilkakrotnie pisałem na blogu o przypadkach zażartych walk o sztandary/chorągwie i poświęceniu chorążych ryzykujących zdrowie i życie w obronie flagi. Dzisiaj kolejny przykład do kolekcji, tym razem z bitwy pod Zborowem w 1649 roku. Bohaterem jest Stanisław Kowalski, stolnik lwowski, walczący w ramach pospolitego ruszenia swojej ziemi. Oto jak Kochowski miał opisać ostatni bój walecznego chorążego:

Gdy mu prawą rękę ucięto, lewą ręką utrzymał chorągiew, a gdy mu i tę nieprzyjaciel uciął, pod się chorągiew wrzucił, wielu ranami zadanymi poległ, chorągiew trupem padłszy przed nieprzyjacielem obronił.

 

Fortele pana Macieja

Nie ma to jak fortele wojenne, sprawiające że armia w marszu wyglądała okazalej. W czerwcu 1651 roku Maciej Frąckiewicz-Radzimiński miał z rozkazu hetmana Janusza Radziwiłła ruszyć na czele zgrupowania wojsk litewskich na odsiecz oblężonego przez Kozaków Homla. Pan starosta mozyrski dostał pod swoją komendę 11 chorągwi jazdy: jedną husarii, sześć kozackich i cztery tatarskie. Miał eskortować piechotę dowodzoną przez Mikołaja Krzysztofa Giedroycia, a także działka, prochy i żywność. Frąckiewicz-Radzimiński zamierzał użyć w czasie swojej wyprawy fortelu od czasu od czasu używanego przez polskich i litewskich dowódców w XVII wieku. Chciał oto sprawić by jego oddziały wyglądały na większe niż w rzeczywistości. Wydał więc rozkaz by luźnej czeladzi znaczki podawać by mogła udawać oddziały regularne. Miał także i pomysł co do swoich oddziałów, chorągwie co dwieście i pułtorasta [koni] na dwoje podzielić dawszy znaczki, żeby się wojsko większe zdało. Ciekawa, prosta acz w miarę efektywna metoda używania  forteli wojennych.

Na koni trzydzieści rycerskiej kozackiej służby

Po krótkich problemach z komputerem wracamy do przeszukiwania i dzielenia się materiałami źródłowymi dostępnymi online. W dzisiejszym wpisie bardzo interesujący dokument z 1625 roku. To przywilej króla Zygmunta III, nadający 120 włók w okolicach zamku Siebież dla 30 rycerskiej kozackiej służby. Każdy osadnik wojskowy miał otrzymać cztery włóki na wieczne czasy dla siebie i swoich potomków. Oczywiście miał za to stawać do obrony zamku – zresztą wszystkie szczegóły można przeczytać w samym dokumencie. Dodatkowa ciekawostka, to że rota taka miała też otrzymać własny sztandar, chorągiew osobną czerwoną, z białym krzyżem.

Porządni stali raytarowie

Nowy Rok zaczynamy w tym samym miejscu i czasie gdzie skończyliśmy stary: Prusy, 1629 rok. Bardzo ciekawe znalezisko w diariuszu z sierpnia 1629 roku. W czasie negocjacji polsko-szwedzkich, w których uczestniczył poseł francuski, obydwie strony miały prawo przyprowadzić ze sobą kilka chorągwi i kompanii eskorty. Naoczny świadek tak oto opisał Szwedów:

Z Commisarzami Szwedzkimi stał na placu kornet Wranglów czarny, drugi Reingraffa białły, trzeci Gustawa samego błękitny, pod któremi porządni stali raytarowie, a przy nich równa liczba piechoty przeciw naszym stanęła.

Kornet Wrangla to prawdopodobnie kompania kirasjerów feldmarszałka Wrangla, dowodzona przez Francois de Sacina. Reingraff to graf Renu Otto Ludwig, dowódca 12-kompanijnego regimentu jazdy. Niestety nie jestem w stanie zidentyfikować ostatniego oddziału. O ile wiem Gustaw II Adolf nie miał wtedy w Prusach konnej kompanii przybocznej,  być może więc chodzi o jedną z kompanii kirasjerów, które polski świadek uznał za królewskich.  

Straciwszy niemało towarzystwa dobrego

Ostatni wpis w 2019 roku, wypadałoby więc podsunąć coś ciekawego. W Repozytorium Cyfrowym Poloników zdigitalizowanych zostało wczoraj  kilkanaście bardzo ciekawych dokumentów ze zbiorów szwedzkich (Riksarkivet, Extranea IX Polen), dotyczących przede wszystkim wojny 1626-1629. Mój ulubiony konflikt, do tego kopie niezwykle czytelne więc podwójna radość. Mam jednak interesującą zagwozdkę, dotyczącą jednego dokumentu. Datowany jest na 29 stycznia 1629 roku, z obozu armii koronnej. Problem jest jednak taki, że nieznany autor opisuje tu wydarzenia dziejąca się w lutym 1629 roku: bitwę pod Górznem i oblężenie Torunia przez Szwedów. Błędnie określa Reingrafa jako dowódcę armii szwedzkiej (dowodził Wrangel), co gorsza hetman Koniecpolski nazwany jest tam ‘hetmanem wielkim’ a przecież awansowano go dopiero w 1632 roku. Wszystko to wygląda na kompilacje kilku różnych zapisków źródłowych sporządzoną po 1632 roku, stąd zapewne brak nazwisk autora i adresata tego listu. Nie jestem więc w stanie określić, na ile wiarygodne to źródło, a szkoda bo przynosi sporo interesujących informacji . Przykładowo znajdziemy tam wzmiankę, że pod Górznem stracono sztandary chorągwi husarskich królewicza Władysława i hetmana Koniecpolskiego, podczas gdy do tej pory znałem tylko informację o utracie sztandaru husarzy hetmana. Mamy tam też piękną laurkę dla polskich dragonów,  którzy pod Górznem ‘czynili zsiebie dobrze’ i byli ostatnią jednostką która wycofywała się z pola bitwy. Być może jednak uda się odnaleźć kolejne źródła na ten temat, co mogłoby rzucić nieco światła na omawiany dokument. 

Kadrinazi radzi i odradza - cz. XXIV

Mimo czasowego zawieszenia prac na blogu wspomniałem, że od czasu do czasu pojawi się tu jednak jakaś recenzja. Okazja jak trzeba, bo w końcu wpadła mi w ręce nowa, bo pochodząca z tego roku, praca Mariana Huflejta Bitwa pod Oliwą 1627, fakty i mity. Wojna o ujście Wisły 1626-1629 to zdecydowanie mój ulubiony konflikt XVII-wieczny, nic więc dziwnego że byłem bardzo zainteresowany zapoznaniem się z tą pracą. Oczywiście spec od marynistyki ze mnie żaden, ale po zapoznaniu się z bardzo pozytywną recenzją autorstwa niekwestionowanego autorytetu – p. Krzysztofa Gerlacha – wiedziałem że praca p. Huflejta musi trafić do mojej biblioteki.

Jak to zwykle w przypadku recenzji blogowych, pokrótce omówimy strukturę pracy a potem przejdziemy do dodatkowych komentarzy. 

Książka podzielona jest na cztery rozdziały i jeden aneks. W rozdziale pierwszym zapoznamy się z przebiegiem tytułowego starcia, gdzie narracja autora pracy przeplata się z rozlicznymi cytatami z zeznań uczestników bitwy – to przetłumaczone z języka niemieckiego fragmenty przesłuchań marynarzy floty królewskiej z Diariusza Królewskiej Komisji Okrętowej. Każda kolejna faza starcia jest obficie okraszona diagramami ukazującymi manewry i pozycje walczących okrętów. Rozdział drugi to dziesięć pytań (oczywiście z odpowiedziami) dotyczącymi różnych aspektów starcia – od broni używanej przez szwedzkiego admirała, przez bardzo ważny wątek ”polskości” floty  Zygmunta III po problemy w przyjętych w historiografii polskich nazwach okrętów czy nazwisk oficerów.W rozdziale trzecim zapoznamy się z nietypowym wątkiem, czyli aresztem pokładowym w galionie okrętowym,  a także bardzo ciekawego propagandowego wydźwięku dwóch rzeźb przedstawiających Polaków na słynnym okręcie Vasa. Czwarty, bardzo obszerny rozdział dotyczy zagadnienia bander króla Zygmunta III, mitów i błędów z tym związanych. Aneks to lista urzędników i członków załóg floty królewskiej, oparta o Diariusz.

Ogromny plus książki to użycie dużych fragmentów przetłumaczonego Diariusza. Dzięki temu czytelnik znajdzie tu wiele nowych, do tej pory nieznanych czy słabo opisanych aspektów bitwy – jak nowy poziom niekompetencji kapitana Murraya. Pozwala to na wręcz drobiazgową analizę starcia, mamy okazję prześledzić rozwój wypadku i to w perspektywie samych uczestników. W pracy tej znajdziemy wiele polemik z dotychczas przyjętymi ustaleniami dotyczącymi zarówno tytułowej bitwy jak i floty królewskiej. Osobiście bardzo zainteresował mnie fragment dotyczący narodowościowego składu floty i sposób w jaki  autor analizuje cytaty do tej pory używane w historiografii na dowód ‘polskiego’ pochodzenia wielu marynarzy. Wiele miejsca poświęcono kwestii tłumaczenia niemieckich nazw okrętów na język polski , przy okazji autor wsparł swoje rozważania sporą dawką ikonografii. Miłośnicy weksylologii będą z kolei bardzo zadowoleni z rozważań na tematy bander polskich, gdzie po raz kolejny autor polemizuje z wieloma utartymi do tej pory ustaleniami.  

Kilka drobnych uwag, które rzuciły mi się w oczy w czasie lektury, oczywiście jako szczur lądowy zwróciłem uwagę na aspekty najlepiej mi znane. Autor nazywa (zarówno w tekście jak i bibliografii) uczestnika niderlandzkiego poselstwa Abrahamem Bootem, podczas gdy wszystkie prace tego podróżnika podpisane są Booth. Brakuje mi odniesień do Diariusza albo summy spraw… gdzie znajdujemy przecież interesującą (acz nieco mylącą) notkę dotycząca bitwy pod Oliwą. Jest mi niezwykle miło, że autor powołuje się w kilku miejscach na mój blog, nie sądzę jednak by informacje dotyczące uzbrojenia rot piechoty cudzoziemskiej w Inflantach w 1601 roku można użyć jako dowód na podobne wyposażenie oddziałów  w Prusach w 1627 roku. Zaczynam tez mieć poważne wątpliwości, czy moja hipoteza dotycząca polskich muszkieterów i pikinierów broniących Iławy w 1628 roku jest właściwa -  w świetle moich najnowszych ustaleń (o których jeszcze nie wspominałem na blogu – nie omieszkam jednak zamieścić wkrótce sprostowania) garnizon należał do wojsk brandenburskich/pruskich, a kapitan Jakub Morszen to brandenburski Jacob Morss z regimentu Hilebrada von Krachta. Z tego miejsca muszę więc przeprosić zarówno p. Huflejta jak i wszystkich zainteresowanych za wprowadzenie w błąd. Cóż, rzeczą badacza jest mylić się, ale i naprawiać własne błędy. Można też dyskutować, że to ‘głównie etniczni Niemcy’ wchodzili w skład zaciężnej piechoty służącej na okrętach: rota Astona była szkocko—angielska, sam Aston był Anglikiem, Murray Szkotem, du Plessis Francuzem a Appelman Holendrem. Nie znamy niestety struktury narodowościowej ich oddziałów. Przy informacji o piechocie walczącej pod Oliwą brakuje też zaskakująco wzmianki o oddziałach Ernesta Fittinghofa i Balthasara Rotsteina – trochę dziwi to przeoczenie. Z kolei rzecz która rzuciła mi się w oczy w czasie lektury i która bardzo szybko stała się dość męcząca – każdy okręt królewski jest w tekście opisany każdorazowo pod oryginalną niemiecką nazwą, wraz z najczęściej przyjętą polską nazwą w nawiasie.  Sądzę że wystarczyło zastosować taki zapis tylko na początku, przy wymienieniu wszystkich okrętów, a potem stosować już tylko i wyłącznie nazwy niemieckie. Są to jednak naprawdę mało istotne szczegóły, które nie rzutują na odbiór książki.

Końcowa ocena [według rankingu – trzeba mieć – można mieć – lepiej odpuścić – zdecydowanie unikać]  to zdecydowanie trzeba mieć. Tryumf królewskiej floty pod Oliwą jest ukazany tu w nowym świetle, autorowi udało się zwalczyć wiele mitów związanych tak ze starciem jak i flotą Zygmunta III. Książka naprawdę przydatna i wręcz niezbędna dla zainteresowanych konfliktami polsko-szwedzkimi. Bardzo się cieszę że tak dobrze opracowana pozycja trafiła na rynek wydawniczy, mam nadzieję że zdobędzie ona uznanie w gronie zainteresowanych epoką.

Krawcy z halabardami i oszczepami

Kilkakrotnie pisałem już na blogu o cechach i gildiach, zobowiązanych do służby w milicji miejskiej. Dziś ciekawy zapisek dotyczący inwentarza zbrojowni cechu krawieckiego w Poznaniu, w połowie XVII wieku. Trochę tam pomieszanie z poplątaniem:

- 17 zbroi

- 4 miecze

- 3 halabardy

- 2 oszczepy

- 4 hakownice

- 1 pancerz

- 7 rękawic

- 1 zarękawie

- 2 bębny

- 40 funtów prochu

- 1 pochwa na miecz

- 2 kamienie ołowiu

- formy do lania kul

- drabina

- wielka chorągiew bracka, z wizerunkiem lwa trzymającego nożyce

Ciekawe że poza hakownicami brak tam muszkietów czy rusznic, zapewne te mogły być prywatną własnością członków cechu i trzymali je w domach.

12 hajduków bogato srebrem przybranych

Sam nie wiem jak udało mi się do tej pory przegapić zapis dotyczący wjazdu poselstwa Jana Gnińskiego do Kamieńca w czerwcu 1677 roku. Taki ciekawy fragment, a na blogu go jeszcze nie miałem. Pora to więc naprawić:

Pod nowym zamkiem blisko namiotów tureckich rozbito namioty moje, przy których wszystkie wozy stanęły, samo tylko karety z kawaleryą w miasto weszły i karawany pokojowe z obiciem. Za karetami szła czeladź pancerna pod dzidą, potem jez[d]nych koni kilkadziesiąt prowadzono i za nimi trop turków. Po nich osobnym tropem młódź jechała, a za nimi drugi trop turków, potem ośm koni prowadzono ubranych po usarsku bogato, pod kitami. Za końmi trębaczów czterech w barwie z nowymi trąbami i z ozdobnymi kutasami. Dopieroż dworzanie i towarzystwo usarskie w rynsztunkach. Za niemi Musztaf-aga namiestnik Janczar-agi i pomieniony Kapucileragas. P. poseł za niemi między imć. p. starostą chełmskiem jako sekretarzem i p. Okolskim, posłem do Krymu, na koniu kasztanowym dość głównym w siądzeniu turkusowym z jaspisami i rubinami koncerz takiż, kita wielka z zaponą. Sam p. poseł siedział w delii zielonej, lamą podszytej, sztuką dyamentową spiętej, żupan złocist, czapka bez kity ad differentiam wjazdu do Stambułu. Imć. p. starosta chełmski siedział na koniu wilczatym dość głównym także w siądzeniu turkusowym i z kitą, koło których szło z obydwu boków 12 hajduków bogato srebrem przybranych pod nożykami srebrnemi w deliach karmazynowych z berdyszami do połowic od obucha złocistemi. Dopieroż pokojowych kilkadziesiąt koni. Na ostatku kornet dragonii rozwiniony z obrazem Najświętszej Panny w świeżej barwie, w którą i drobniejszy dwór przybrany i koralowa barwa na 36 na drogę wydana, ale lamowa barwa do Konstantynopola zachowana.

Zacny opis, coś ciekawego zarówno dla miłośników hajduków jak i dragonii. Jak widać po opisie strojów i rynsztunków, chciano się naprawdę dobrze pokazać Turkom.

Rotę niemal wszystką znieśli

Kolejna drobina źródłowa do zbioru informacji o sztandarach polskich zdobytych przez Szwedów.  Oto na początku stycznia 1629 roku szwedzki podjazd miał znieść polską czatę pilnującą traktu do Brodnicy:

(…) napadli na chorągiew p. Slakowskiego, kozacką, na szlaku brodnickim nieostrożnie leżącą. Rotę niemal wszystką znieśli, chorągiew wzięli, Brodnicę jednak ratować nie mogli, obawiając się drugich naszych rot, które na szlaku stały.

Pechową jednostką była 100-konna chorągiew kozacka Andrzeja Śladkowskiego, wchodząca w skład pułku Marcina Kazanowskiego. Co ciekawe, oddział ten – według zeznań jeńców – miał niedługo potem brać udział w bitwie pod Górznem.

Bronił się i szarpał

Utrata sztandaru przynosiła wielki dyshonor zarówno chorążemu jak i jego jednostce, nic dziwnego że walki o flagi były nader zażarte a wielu chorążych poległo w obronie powierzonego im znaku. Dziś przypadek z końca sierpnia 1580 roku , w roli głównej chorąży chorągwi piechoty Jana Zamoyskiego, pod Wielkimi Łukami.

Tegoż dnia o południu gdy było niektóre piesze z szańców do plecienia koszów odłączono, drudzy też za lekkim poważaniem nieprzyjaciela z szańców się rozbiegli. Co Moskwa z zamku dobrze obaczywszy, a iż tuż bramy było onej, trochę naszych prędziutko wyparli. Proporzec  jeden roty pieszej Pana Kanclerzowej wzięli. Acz propornik[1] bronił się i szarpał z nimi czyniąc z siebie nieborak dosyć, ale był na ziemię porażony. Moskwa z tryumfem i pośpiechem do zamku uszła dostało się im tez po skórze po części. JM. Pan Kanclerz był bardzo żałościw i propornika tego mało na gardle nie karał[2], aż go i wyświadczeniem i przyczynami ratowano.

Jak widać chorąży miał dużo szczęścia i tylko dzielna postawa w obronie sztandaru (przy wstawiennictwie innych żołnierzy) uratowała go przed gniewem Zamoyskiego.

---

[1] Jak określano chorążego.

[2] Chodzi o karę śmierci.

Mamo, tato, zobaczcie jaką pamiątkę przywiozłem z wojska!

Trudno znaleźć w źródłach informacje co działo się ze sztandarami zwiniętych chorągwi jazdy czy regimentów piechoty w Rzplitej. Czy przekazywano je na ręce króla czy hetmana, a może niszczono? Dziś znalazłem bardzo ciekawy zapisek w pamiętniku Macieja Vorbeka-Lettowa, który rzuca nieco światła na to zagadnienie i podaje jeszcze jedno rozwiązanie.  Syn Macieja,  Konstanty, służył w 1646 roku jako chorąży w jednej z kompanii w regimencie dragonii obersztera Jana Pleitnera[1] – jednostce wchodzącej w skład armii budowanej do planowanej wojny tureckiej. Oto fragment ze Skarbnicy pamięci:

Roku 1647 octava januarii[2] jak abdankowali[3] wszystkie regimenta, Konstanty chorąży pierwszy[4] w regimencie królewskim obersztera Pleitnera, syn mój, do nas do Brzostowicy w dobrym zdrowiu przyjachał i chorągiew swoją, którą go kompania podarowała, oddał do schowania.

Ciekawe ile chorągwi w podobny sposób trafiło w różne zakątki Rzplitej?

---

[1] Konstanty najpierw przez 16 miesięcy służył w regimencie gwardii pieszej Samuela Osińskiego, w kompanii kapitana Pleitnera. Kiedy oficer ten otrzymał patent na regiment dragonii, Konstanty przeszedł do nowej jednostki i służył w niej 6 miesięcy.

[2] 8 stycznia.

[3] Zwalniano ze służby, zwijano/rozwiązywano (jednostkę).

[4] Może chodzi o ot, że był chorążym w kompanii obersztera?

Szczegóły z rolki sztokholmskiej

W ciągu kilku ostatnich dni na FB-kowym profilu mojego bloga zamieszczałem albumy ze szczegółami z rolki sztokholmskiej. Może komuś się przyda taki zbiorczy wpis z linkami do wszystkich albumów:
- nadziaki
- hajducy
- milicja krakowska w strojach zachodnich
- drabanci i halabardnicy
- husaria

Ej tego czerwonego ratujcie!

Ciekawostka z okresu wojny smoleńskiej, w roli głównej Adam Przedbór Koniecpolski[1], służący w randze chorążego w regimencie piechoty cudzoziemskiej Eliasza Arciszewskiego.  O XVII-wiecznym chorążym który by, nawet w nagłym wypadku, niósł dwa sztandary, jeszcze nie słyszałem – jakie to interesujące odrobiny można znaleźć w źródłach. Ciekawe czy królewska wzmianka o 'czerwonym' ma oznaczać strój oficera czy barwę chorągwi? Ilustracja powyżej oczywiście nie ma nic wspólnego ze Smoleńskiem, ale taki ten pobitewny łupieżca ze sztandarem śliczny, że musiałem go tu dodać. Oddajmy głos panu ojcu, niech się pochwali walecznym synem:

Adam, któregom w piętnastym roku do Niderlandu wy­prawił i tam służył, na elekciję króla Władysława powrócił, acz bez woli mojej i jmci pana krakowskiego, nie zaznał łaski naszej. W Gdańsku był dotąd aż Heliasz Arciszewski zbierał się do Moskwy, (r. 1633) onego też za skrytą wolą pana kra­kowskiego i moją zaciągnął, i nosił chorągiew u niego. W oczach króla jmci Władysława, gdy się u mostu pewnego z Moskwą pułk Arciszewskiego rozprawował, a tak że z 1200 ludzi tylko Arciszewskiemu zostało 500, lubo i Moskwy wiele poległo, on we wszystkim ogniu z chorągwią się uwijał, a drugę gdy chorążego zabito z kompanij pana Pacławskiego w tym regimencie, porwał i tak z dwiema się uwijał, aż za wskaza­niem króla jmci, (który rzekł: „Ej tego czerwonego ratujcie!") skoczył Jakub Madaliński z chorągwią[2] i wsparł Moskwę. Jedne chorągiew rzucił Adam konnemu, a z drugą między konnemi z owego razu oddalił się. Żołdacy potem kupili się do niego.

---

[1] Syn Zygmunta Stefana Koniecpolskiego, starosty będzińskiego.

[2] Chorągiew jazdy kozackiej.

Chorągiew wyborna (ale spośród zapasowych)

Znalazłem bardzo ciekawy cytat[1] dotyczący sztandaru przekazanego wolnym Kozakom w Carstwie Moskiewskim. Flagi były wszak ważnym symbolem, nic więc dziwnego, że darowując takową kozackiemu „hetmanowi” starano się go sobie zjednać:

Roku 7140[2], miesiąca stycznia, dnia 14, nakazał Car[3] przysłać do Urzędu Spraw Zagranicznych chorągiew wyborną, wybraną spośród chorągwi zapasowych, a następnie wysłać tę chorągiew dowódcy Kozaków Tulskich i Dnieprowskich, Iwanowi Worypajowi. Chorągiew ta z weneckiego adamaszku: obwódka czerwona, w środku dwa pola żółte i pola czarne, na czarnym polu wszędzie tafta czerwona, tafty w nim 2 arszyny 6 werszków[4]; po 26 ałtynów za 4 arszyny; odebrał poddiaczy Isaj Rtiszcziew.

---

[1] W tłumaczeniu Jurija Sawczuka.

[2] Czyli używając bardziej swojskiej terminologii – 1632 roku.

[3] Michał I.

[4] Jeden werszek to ok. 4.45 cm, arszyn składał się z 16 werszków. 

Kadrinazi radzi i odradza - cz. XIII

Kolejne podejście do serii Century of the Soldier 1618-1721, raz jeszcze Laurence Spring, tym razem w pracy The Bavarian army during the Thirty Year War 1618-1648. The backbone of the Catholic League. Obawiam się jednak, że jest to już moja ostatnia przygoda z pozycjami tego wydawnictwa.

Książka zaczyna się od krótkiego kalendarium wojny. Następnie krótki wstęp o roli Bawarii w konflikcie. Główna część pracy to 12 rozdziałów:

- Korpus oficerski

- Szeregowcy [The Rank and File]

- Organizacja [jednostek]

- Stroje żołnierzy

- Wyposażenie żołnierzy

- Sztandary

- Racje żywnościowe i żołd

- Kwatery

- Taktyka

- Cywile i żołnierze

- Śmierć w armii

- Podsumowanie: nareszcie pokój

Rozdziały są krótkie, z reguły ok. 10 stron.  Zdecydowanie dłuższy jest ten mówiący o relacji cywili i żołnierzy, ma bowiem aż 22 strony, z tego prawie 11 opowiada o rzezi Magdeburga. Bez wątpienia był to ważny (i jakże krwawy epizod) wojny, jednak wyraźnie widać tu zachwianie proporcji w tekście. Rozdziały są bardzo nierówne: znajdujemy w nich mnóstwo informacji i cytatów z różnych źródeł, problem jaki z tym mam jest jednak taki, że często nie dotyczą one armii bawarskiej a np. szwedzkiej, duńskiej czy holenderskiej. Bez wątpienia trzy strony o strojach armii szwedzkiej są bardzo interesujące, zwłaszcza dla mnie, jednak czy należałoby się na tym skupiać w książce o armii bawarskiej? Praktycznie brak opisów walk z udziałem oddziałów bawarskich (poza masakrą Magdeburga) – a przecież armia ta zapisała naprawdę przepiękną kartę w czasie wojny. Zbyt często, jak na mój gust, autor podpiera się cytatami z angielskich traktatów wojennych z epoki, co często nie bardzo ma przełożenie na to co działo się w tym czasie w Europie. Brak próby oceny tak strategii jak i taktyki wyższych oficerów bawarskich, należeli wszak oni do wybijających się dowódców wojny trzydziestoletniej. Brak też tabeli opisujących relacje do siebie różnych walut. Jest to o tyle uciążliwe, że Autor nader swobodnie przeskakuje z jednej waluty na drugą i dochodzi do dziwnych sytuacji, gdy na str. 90 czytamy, że XVII-wieczna armia polska płaciła swoim żołnierzom sześć szylingów na tydzień. Rozdziały mają często dość chaotyczną strukturę, jakby Autor nie do końca przemyślał o czym chce w danym momencie pisać. Przykładowo w rozdziale o taktyce, mamy w pewnym miejscu wzmianki o tym jak używać kopijników, zaraz potem dragonów, żeby płynnie przejść do umiejscowienia artylerii na polu bitwy, po czym ni z tego ni z owego Autor raczy nas informacji o kapłanach błogosławiących wojsko przed bitwą.  Czasami przy lekturze łapałem się na tym, że wracałem do poprzedniej strony, nie będąc pewny czy czegoś nie pominąłem, bo zaskakiwała mnie taka nagła zmiana wątku.

Przechodzimy do aneksów. Pierwszy z nich to lista bawarskich regimentów biorących udział w walkach. Niestety jest ona złożona w sposób alfabetyczny który mocno utrudnia lekturę. Z jednej strony mamy tu wymieszane różne formacje (więc obok siebie regimenty piechoty i jazdy), z drugiej brak konsekwencji zapisu. Wielu pułkowników mamy tylko wymienionych z nazwiska, podczas gdy w przypadku innych mamy wszystkie imiona i tytuły. Brak też konsekwencji w opisach jednostek – niektóre mają pełny szlak bojowy, z kolei inne tylko datę zaciągu i zwinięcia. Brak wyjaśnienia czemu niektóre jednostki miały przydomek ‘Jung’ i ‘Alt/Alte’ – nie wiem czy Autor tego nie wiedział czy po prostu uznał za coś tak oczywistego, co nie wymaga tłumaczenia.

Drugi aneks to Zdobyte sztandary protestanckie. Podzielony jest on na trzy części. Dwie pierwsze nie wzbudzają wątpliwości – to zdobycze spod Białej Góry i Stadtholm. Trzecia część jednak pasuje tu jak pięść do nosa, jest to bowiem lista sztandarów utraconych przez wojska cesarskie pod Wittenweier w 1638 roku. Jak to się ma do tytułowych sztandarów protestanckich? To wie tylko Autor.

Tekst zawiera dwie mapy- czytelne, pomagające przy lekturze. Do tego 30 czarno-białych ilustracji, w większości pochodzących z traktatów wojennych z epoki. Kuriozalne jest jednak to, że część z nich nie ma informacji o źródle pochodzenia. Jest to o tyle dziwne, że są to rysunki z traktatów Wallhausena. Ciekawa za to jest rekonstrukcja ośmiu sztandarów bawarskich, na str. 80-81.

Bibliografia to aż 11 stron (z książki która ma niewiele ponad 190), podzielona na źródła archiwalne, źródła drukowane, opracowania i strony internetowe. Także i tutaj mamy czasami dziwne zabiegi: np. traktaty Wallhausena są w bibliografii wymienione dwa razy – dwa niemieckie oryginały i dwa francuskie tłumaczenia. Bardzo dziwny zabieg, służący chyba tylko sztucznemu rozdmuchaniu bibliografii. Co ciekawe, rzeczony Wallhausen zwykle jest zapisywany jako Johann Jacobi von Wallhausen, tu jednak występuje tylko jako Johan Wallhausen. Jak na historyka mamy tu małą dbałość o szczegóły.

Niestety, tak jak w poprzednich pracach z tej serii zawodzi redakcja i korekta. Literówki, źle złożony tekst, rozliczne powtórzenia, a czasami dziwna konstrukcja zdania – tak jakby nikt tego na spokojnie nie przeczytał. O wiele większym problemem są jednak błędy merytoryczne, do tego poważne. I tak na str. XVIII [część wstępu] spotykamy informację, że hrabia Bucquoy utonął w 1621 roku, podczas gdy w rzeczywistości zginął w tymże roku w potyczce oddziałów jazdy. Zupełnie kuriozalne jest stwierdzenie ze str. 25, że już po wojnie trzydziestoletniej Johan von Sporck walczył w ramach armii cesarskiej… przeciw Polakom. Najwyraźniej Autor nie wie, po czyjej stronie stało Cesarstwo w czasie „Potopu”.  O lekkiej kawalerii – na stronie 49 – czytamy że rekrutowała się ‘zazwyczaj z Polski lub jednego z kozackich plemion [one of the Cossack tribe]’. Tu opadła mi szczęka, co to ma być? Upieranie się, że dragoni używali pik pojawia się tak często, że przestałem liczyć przykłady.  Czasami ma się wrażenie, że autor nie bardzo wie o czym pisze, a brak redaktora jest poważnym mankamentem.  Np. w dwóch miejscach Autor powtarza informację, że w grudniu 1623 roku armia siedmiogrodzka pokonała wojska cesarskie Caraffy, mordując wszystkich „Włochów, Hiszpanów i Walonów”, biorąc do niewoli tylko Niemców. W tym samym miejscu podaje jednocześnie informację, że w czasie walk wzięto do niewoli Caraffę – czyli jednak nie wszystkich Włochów wymordowano. Problem jaki mam z tą informacją (podaną za pamfletem z Hagi, datowanym na 14 grudnia 1623 roku) jest taki, że nie mogę znaleźć potwierdzenia tej porażki w żadnym opracowaniu o wojnie które posiadam. O ile mi wiadomo, w listopadzie 1623 roku doszło pod Hodoninem do zawarcia zawieszenia broni pomiędzy Bethlenem i Caraffą właśnie, w grudniu nie toczono już żadnych walk. Czyżby więc bitwa która nigdy nie miała miejsca? Oczywiście mogę się mylić, jednak sam opis i źródło jego pochodzenia wydaje się nieco podejrzane.

Pozostaje więc zwyczajowa ocena końcowa [według rankingu: trzeba mieć – można mieć – lepiej odpuścić – zdecydowanie unikać]. Pomimo licznych mankamentów, jestem skłonny ocenić ją jako można mieć. Mimo wszystko znajdujemy tam sporo ciekawych informacji, porozrzucanych w tekście. Problemem jest głównie to, że najczęściej nie dotyczą one tytułowej armii bawarskiej, a innych stron biorących udział w wojnie trzydziestoletniej. Jako monografia owej jakże przecież interesującej armii, książka ta nie spełnia – według mnie – swojego zadania, jest za to mieszaniną (często raczej chaotyczną) wielu interesujących detali dotyczących wojny. 

Malarze znani i nieznani - cz. LXXXII

Zgodnie z zapowiedzią, linki do kilku 'zachodnich' albumów, które zamieściłem na stronie FB.
- sztandary armii szwedzkiej w okresie Potopu
- źródła ikonograficzne do wyglądu armii szwedzkiej w okresie 1600-1648
- armia lądowa i flota Republiki Weneckiej
- milicje miejskie w XVI-XVIII wieku 
- żołnierze z okresu wojny trzydziestoletniej według Rudolpha Meyera

Oczywiście to tylko część z tego co pojawia się na stronie, zapraszam do zaglądania, oglądania i komentowania!

Sztandary, flagi i kornety w 30 tomach

Wspaniałe wieści o tym, że Armémuseum zamieszcza kolekcję rysunków Hoffmana-Jonssona opublikował jakiś czas temu Vlad Velikanov na swoim blogu. O tym, że to świetna sprawa, chyba nikomu kto się interesuje tematem nie trzeba przypominać. 30 tomów z rysunkami sztandarów z kolekcji szwedzkich zdobyczy wojennych to istny skarb. Olof Hoffman malował je od 1677 roku, dzięki czemu na wielu z rysunków możemy znaleźć sztandary które nie dotrwały do naszych czasów (pożary w szwedzkich muzeach pochłonęły sporą część kolekcji).  Jako że póki co możemy online znaleźć flagi cesarskie, duńskie, bawarskie i brandenburskie napisałem do Muzeum pytając o bardziej swojskie klimaty – polskie, litewskie, moskiewskie i kozackie. P. Karin Tetteris (yet again, many thanks for prompt answer!) w odpowiedzi poinformowała mnie, że na dzień dzisiejszy trwają prace nad digitalizacją tomu 20-tego. Jako że zajmuje się tym jeden pracownik (i to nie w pełnym wymiarze godzin), oznacza to że sztandary z Europy Wschodniej powinny się pojawić online do wiosny przyszłego roku. Należy się więc uzbroić w cierpliwość, bo też jest na co czekać. A póki co i tak jest co podziwiać i ściągać na dysk do dalszego oglądania i badania…

Diabelska jazda ze Szkocji

W bitwie pod Byczyną w 1588 roku po stronie polskiej miały walczyć dwie chorągwie rajtarii: 100-konna rota Henryka Remla i 100-konna rota najemnych Szkotów, należących do nadwornych wojsk Zamoyskiego. Jeden z żołnierzy armii Maksymiliana pozostawił po sobie bardzo ciekawy opis tych jeźdźców:

Niektórzy drabanci[1] i inni co przy tey nieszczęśliwej porażce byli, powiadają, że dwa wielkie zastępcy czarne, jezdce i konie czarne, z czarnymi proporcami ukazali się na ustroniu, gdzie bitwa była, co nie byli ludźmi ale skotowa czeladka[2] szkoci sołdacy, jakoż w samej rzeczy przy kanclerzu[3] są Skoty.

Wzmianki o czarnych strojach wojsk Zamoyskiego nie są niczym nowym – tak miała być np. ubrana jego piechota broniąca Krakowa. Ciekawe jednak, czy nie chodzi tu także o czernione zbroje, wszak w tym okresie rajtaria powinna mieć na sobie sporo uzbrojenia ochronnego. Interesująca jest też wzmianka o czarnych koniach, jak i czarnych sztandarach. Najwyraźniej tak wyglądający rajtarzy, do tego jeszcze dość egzotyczni jeżeli weźmiemy pod uwagę ich pochodzenie, mogli robić wrażenie na przeciwniku.

---

[1] Z przybocznej kompanii jazdy arcyksięcia.

[2] Tu: diabelska czereda.

[3] Janie Zamoyskim. 

Za utracone sztandary...

Pisałem wielokrotnie na blogu o sztandarach i ich znaczeniu na polu bitwy. W czasie kapitulacji twierdz obrońcy zazwyczaj zachowywali prawo do wyjścia z rozwiniętymi sztandarami, chociaż zdarzały się nieliczne przypadki kiedy to wpadały one w ręce oblegających. Klasycznym przykładem jest sytuacja ze zdobycia Mitawy przez Litwinów Krzysztofa II Radziwiłła, kiedy to hetman naciskał na poddających się Szwedów by oddali swoje flagi.

Dziś znalazłem ciekawy przypadek z „duńskiej” fazy Wojny Trzydziestoletniej. W sierpniu 1627 roku w ręce wojsk katolickich Tilly’ego wpadł zameczek w Lauenburgu nad Łabą. Miejsca tego broniły dwie kompanie Szkotów, dowodzone przez majora Wilsona. Była to część 4-kompanijnego skwadronu majora Dunbara, wchodzącego w skład regimentu Mackaya: pozostałe dwie kompanie stacjonowały w tym czasie w Gluckstadt. Major Wilson, w obliczu przeważających sił przeciwnika, zgodził się na podpisanie kapitulacji. Popełnił jednak poważny błąd, nie przeczytał drobnego druku czy jednej ze stron umowy; musiał oto oddać sztandary swoich kompanii. Po przybyciu obrońców Lauenburga do Gluckstadt, za utratę kompanijnych sztandarów, Wilson został zdegradowany i pozbawiony komendy, na stanowisku  zastąpił go kapitan Duncan Forbes. Całość skwadronu przemaszerowała niedługo potem do Breitenburga, gdzie po raz kolejny przyszło im walczyć z wojskami Tilly’ego. Tym razem Fortuna nie była jednak łaskawa, po krwawym sześciodniowym oblężeniu większość skwadronu – na czele z Dunbarem i Forbesem – poległa. Niestety nie udało mi się dotrzeć do informacji, czy Wilson krwią zmazał swój dyshonor spod Lauenburga…

Z husarz rajtar czy z rajtara rajtar?

Odpoczynek blogowy wciąż trwa – bardzo dziękuję za wszystkie życzenia powrotu do zdrowia – dziś i jutro pojawią się jednak dwa krótkie wpisy. Wpadły mi bowiem w ręce na tyle ciekawe materiały, że nie mogę się powstrzymać.

Od kilku dni zbieram sobie zdjęcia i ilustracje dotyczące polskich i litewskich sztandarów, efekty można sprawdzić w albumie na moim FB. Przy tej okazji znalazłem, niestety mocno zniszczony, sztandar rajtarii o którym chciałbym napisać kilka słów. Szwedzi identyfikują go jako należący do do chorągwi Wilhelma Tyzenhauza z regimentu Mikołaja Korffa. Miał zostać utracony w 1626 roku. Co jeszcze ciekawsze, według informacji szwedzkich sztandar ten należał początkowo do chorągwi husarii Johana von der Osten-Sackena, a dopiero później trafił do rajtarów Tyzenhauza.

Poszedłem tym tropem, bo też taka rota husarii nie jest mi znana. Najpierw sprawdziłem – dzięki życzliwej pomocy p. Janusza Wierzbickiego (serdecznie pozdrawiam!), że herb na sztandarze faktycznie należy do rodziny von der Osten. Jej przedstawiciele mieszkali min. w Kurlandii i Powiacie Piltyńskim. Co jednak z tą husarią, coś tu nie gra. Wydaje mi się jednak, że jestem w stanie zbudować pewną teorię na ten temat. Johan von der Osten-Sacken był bowiem w okresie 1625-26 rotmistrzem jednej z chorągwi rajtarskich w regimencie Karola Seya. Oddział ten został zwinięty w pierwszej połowie 1626 roku a – jak już pisałem w innym miejscu na blogu – w oparciu o jego kadrę (a i zapewne część żołnierzy) powstał regiment Mikołaja Abramowicza, walczący od jesieni 1626 roku w Prusach jako część armii koronnej. W tym to okresie w ramach armii litewskiej w Inflantach pojawia się chorągwi rajtarska Wilhelma Tyzenhauza. Wydaje mi się więc, że sztandar przeszedł po prostu ze zwiniętej jednostki do nowo utworzonego oddziału. Co ciekawe, Szwedzi mają także w zbiorach jeszcze jeden sztandar identyfikowany w ten sam sposób – niestety przedstawiam tylko rysunkową rekonstrukcje z artykułu Waldemara Grabowskiego Polskie chorągwie z XVI-XVIII wieku w zbiorach ikonograficznych Armemuseum w Sztokholmie. Jest więc możliwe, że to kolejny sztandar z jednej ze zlikwidowanych chorągwi Seya (regiment liczył 4 kompanie), który trafił do nowej jednostki Korffa. Została ona sformowana w drugiej połowie 1626 roku i składała się także z 4 kompanii, liczących „na papierze” 500 koni. Oczywiście to tylko teoria, niemniej jednak wydaje mi się że ma pewne podstawy.

EDIT z 2019 roku - znalazłem rysunki Olofa Hoffmana pokazujące jak sztandar wyglądał w drugiej połowie XVII wieku: