Mosqueteros y arcabuceros

Przepiękne rekonstrukcje żołnierzy hiszpańskich z okresu wyprawy Wielkiej Armady w 1588 roku. Autorem jest Ian Lowe, a rysunki pochodzą z pracy Colina Martina i Geoffreya Parkera. Poniższy opis także w oparciu o ową niezwykle interesującą książkę – zapewne jeszcze nieraz z niej skorzystam.

Powyżej widzimy elitę piechoty zaokrętowanej na okrętach Mediny Sidonii – muszkieterów. Z 18 937 żołnierzy biorących udział  w wyprawie muszkieterzy stanowili zaledwie około 1000. Niezwykle strojni, w charakterystycznych kapeluszach przybranych piórami. Uzbrojeni w ciężkie muszkiety z forkietami, rapiery i długie sztylety. Niezwykle ważną częścią ekwipunku, jak to prezentuje żołnierz po lewej, to bukłak z koziej skóry, zawierający dwie pinty (ok. jednego litra) wody lub wina. Żołnierze hiszpańscy otrzymywali dzienną rację 1 i 1/3 pinty lokalnego wina lub 1 pintę mocniejszego wina z Kandii, dla porównania ich dzienna racja wody to 3 pinty (nieco ponad 1 i ½ litra), a woda ta służyła zarówno do picia jak i celów higienicznych.

U dołu świetnie wyekwipowany arkebuzer, zrekonstruowany w oparciu o źródła przedstawiające żołnierzy  Armii Flandrii.  Na okrętach Wielkiej Armady było ok. 7000 arkebuzerów. Nasz wojak uzbrojony jest w arkebuz, rapier i sztylet. Bardzo interesująca jest torba – tu widzimy co prawda jej ‘napierśnik’, ale typowa miała także ‘naplecznik’ – gdzie żołnierzy trzymał żywność, dodatkowe ubrania i inne potrzebne ‘bajery’. Przy pasie, oprócz prochownicy, broni białej i bukłaka z koziej skóry, wiszą także skórzane buty zwane zapatos, noszone tylko na specjalną okazję. W warunkach polowych obuwiem były alpargatas, z podeszwą wykonaną z trawy esparto, popularnej na południu Półwyspu Iberyjskiego. 

Poszukiwany balwierz-chirurg o okrągłej twarzy

Bardzo interesujący ‘list gończy’ opublikowany wiosną 1689 roku za Rogerem Curtisem, balwierzem-chirurgiem (zawsze mnie to bawiło) służącym w 22nd Cheshire Regiment. Jednostkę ową, w okolicy Chester i Wirral, od marca zaciągał Henry, siódmy Earl Norfolk. Najwyraźniej jednemu z rekrutów nie spodobała się służba wojskowa, gdyż w London Gaxette można było znaleźć takie oto ogłoszenie:

Zbiegł, z kompanii kapitana Soamesa, w regimencie piechoty Jego Miłości Diuka Norfolk (22 regimencie), Roger Curtis, balwierz-chirurg:

Niski mężczyzna z krótkimi, czarnymi włosami,

O okrągłej twarzy, zdrowej cerze,

[w] Jasnym płaszczu, ze złotymi i srebrnymi guzikami,

Czerwonych pluszowych [? w oryginale – ‘plush’] spodniach i białym kapeluszu.

Wszelkie informacje do Francisa Bakera, agenta regimentu, [w] Hatton Gardens

2 gwinee nagrody za złapanie.

Niestety nie wiem jaki epilog miała historia pana Curtisa…

Turnierbuch

Rok temu wrzuciłem na blog notkę o zdigitalizowanej wersji wspaniałego Triumphzug Kaiser Maximilians:

http://kadrinazi.blogspot.com/2010/06/triumphzug-kaiser-maximilians.html

Kontynuując taką tematykę, tym razem dzieło zatytułowane Turnierbuch, autorstwa Hansa Burgkmaira starszego, notabene pracującego także nad Tryumfem. Księga turniejowa pochodzi z pierwszej połowy XVI wieku, prawdopodobnie z 1540 roku. Wersję zdigitalizowaną przygotowało Münchener Digitalisierungszentrum:

http://codicon.digitale-sammlungen.de/Band_bsb00015125.html

[Trzeba klikać na opisy i wtedy przechodzimy do poszczególnych wizerunków]

Przepiękne malunki, rycerze wyglądają niezwykle dostojnie i można tam dostrzeć wiele detali.

XVI-wieczna armia angielska w 'Images of Irelande'

Zapewne coraz częstsze będą tu wyprawy w XVI wiek, nie będę się jednak tylko ograniczał do RON i jej sąsiadów. Tym razem klimat wyspiarski, rodem z Images of Irelande Johna Derricka, wydanej w 1581 roku w Londynie. Seria wspaniałych drzeworytów, ukazujących zarówno wygląd Irlandczyków jak i żołnierzy angielskich z tego okresu, została zdigitalizowana na stronie Edinburgh University Library:

http://www.lib.ed.ac.uk/about/bgallery/Gallery/researchcoll/ireland.html

Co najważniejsze, egzemplarz w zasobach EUL  posiada pełny komplet 12 drzeworytów, na których widzimy armię sir Henry’ego Smitha walczącą z irlandzkimi wojownikami. Oczywiście każdy może sobie obejrzeć owe wizerunki na stronie którą podałem, powyżej jeden z ciekawszych – armia angielska w marszu. Na pierwszym planie doskonale wyposażonych piechurów. Pikinierzy w hełmach i zbrojach, z mieczami i sztyletami. Strzelcy, także w hełmach, uzbrojeni w arkebuzy, miecze i sztylety. W centrum widzimy samego sir Henry’ego (uwielbiam ten stylowy kapelusik), poprzedzonego trębaczami i chorążymi. Z kolei angielska kawaleria reprezentowana jest przez demi-lansjerów, dobrze chronionych zbroją, ale bez żadnej broni palnej. 

Zbytek wszelaki z Polski wygnać (i zaciągnąć 120 000 żołnierzy)

Nasi przodkowie planowali wojny z wielkim rozmachem, który często wspaniale się prezentował na papierze, acz nie miał szansy na realizację. Operacja zaplanowana w roku pańskim 1590 przeciwko nawałności tureckiej zakładała przykładowo wystawienie armii liczącej… 120 000 żołnierzy. Plan wyglądał następująco:

A hetman tak koronny jako litewski z ludźmi służebnymi iść przeciwko nieprzyjacielowi, a jeszcze wprzód ludzie ukrainni z tymi służebnymi którzy byli na Podolu, ci mieli iść przeciw Tatarom. A jeśliby Tatar nie było, tedy opanować ziemię wołoską a z hospodarem wołoskim zmówiwszy się, bronić przeprawy Turkom przez Dunaj, ażby się wszystko wojsko ściągnęło.

Całość armii, jak pisałem powyżej, miała liczyć 120 000 żołnierzy:

Naprzód kopijników 35 000, rajtarów 15 000, piechoty węgierskiej 10 000, swojej piechoty 30 000, Kozaków 20 000. Rotmistrze tych wszystkich ludzi już byli spisani.

Oczywiście obywatele RON musieliby mocno zacisnąć pasa, by wystawić tak potężną armię, ale i to uwzględniono w ramach tego planu:

Monetę kować i oną wyżej wznieść, zbytek wszelaki z Polski wygnać, jedwabie wywołać, w prostem suknie chodzić, safian precz, bryze precz, białogłowskie stroje precz. Win, małmazyi, muszkatel wozić nie miano.

A jak się to wszystko skończyło? Ówczesny kronikarz konkluduje:

Wszakże to tylko była mowa, do skutku nic nie przyszło.

Kollokacya wojska koronnego - zima roku 1671

[Post ilustrowany
pracą Sergeya Shamenkova, któremu dziękuję za podesłane materiały. Obiecuje że
jeszcze w innych postach zobaczymy rysunki jego autorstwa!] 

Kontynuując
tematykę poprzedniego postu, tym razem o wiele łatwiejszy w odczytaniu i
identyfikacji dokument. Jest to Kollokacya
wojska koronnego na zimowa konsystencyą w Ukrainie rozłożonego, r. 1671. Niestety
nie są tu uwzględnionego wszystkie jednostki wymienione przez hetmana
Sobieskiego w liście, mamy za to wreszcie chorągwie husarskie. 
W Scianie, Kośnicy, Bałabanówce, Klebowce,
Kamargrodzie.
Chorągwie:
- usarska J. Kr. Mści – pod porucznikiem Stefanem Czarnieckim
- kozacka J. Kr. Mści – pod porucznikiem Michałem Kozubskim
- kozacka druga J. Kr. Mści – pod porucznikiem Pruszkowskim
- Xiążecia JP. wojewody wołyńskiego – Michała Czartoryskiego
- JP. Wojewody płockiego – Samuela Prażmowskiego
- JP. Marszałka nadwornego koronnego – Jana Klemensa Branickiego
- JP. Chorążego nadwornego koronnego – Wojciecha Prażmowskiego
Regimenty:
- pieszy JP. Żebrowskiego – generała-majora Michała Żebrowskiego
- pieszy JP. Wojewody kijowskiego – Andrzeja Potockiego pod oberszterlejtnantem
Taube
W Mihilowie, Jaroszewie, Srebrnej:
Chorągwie:
- usarska JP. Marszałka wielkiego koronnego –
Jana Sobieskiego
- usarska J. K. Mci. – pod porucznikiem Niezabitowskim (?)
- usarska JP. Wojewody krakowskiego – Aleksandra Lubomirskiego
- kozacka JP. Marszałka wielkiego koronnego –
Jana Sobieskiego
- kozacka JW. Wojewody krakowskiego – Aleksandra Lubomirskiego
Regimenty:
- pieszy JP. Wojewody ruskiego – Stanisława Jabłonowskiego
- pieszy Xcia Jmć Podkanclerza Wielkiego
Księstwa Litewskiego – Michała Radziwiłła
- pieszy JP. starosty starogardzkiego – Władysława  Denhoffa pod oberszterlejtnantem Korffem
W 
Jampolu, Werbie, Olszance, Krusce, Jamkułowie, Szarpanówce, Ilaszowie,
Frostrance
Chorągwie [wszystkie kozackie]:
- JP. Stolnika koronnego – Jana Wielopolskiego
- JP. Starosty parczowskiego – Jana Karola Daniłowicza
- JP. Kawalera – Hieronima Lubomirskiego
- JP. Starosty sądeckiego – Aleksandra Lubomirskiego
- JP. Starosty czerwonogrodzkiego  - Mikołaja Daniłowicza
- JP. Starosty Nowogrodzkiego – Jana Piaseczyńskiego
- JP. Chorążego chełmskiego – Karola Romanowskiego
Regiment pieszy JP. Podkomorzyca derbskiego [dorpackiego] – Jana Tedtwina
W Szarogrodzie, Krasnem, Satkówkach,
Koprzygrodku, Grygorczynach.
Chorągwie:
- usarska Xcia Jmć Hetmana polnego – Dymitra Wiśniowieckiego
- kozacka tegoż – pod porucznikiem Zbierzchowskim
- dragania tegoż – pod oberszterem Zamoyskim
- regiment pieszy JP. Koryckiego – generała-majora Krzysztofa Koryckiego 
W Czerniejowcach, Jarudze, Cykanowie,
Nakorzanach.
Chorągwie [kozackie]:
- Xcia JMć Konstantego – zapewne Konstantego Wiśniowieckiego
- JP. sanockiego – Mariusza Stanisława Jaskólskiego
- JP. Podkomorzego włodzimierskiego – Jerzego Wielhorskiego
- JP. Podstolego lwowskiego – Marcina Zamoyskiego
W Brahiłowie, Winnicy, Kamarowie, Strzyżanie,
Szaprowie, Mihakowie, Władówce, Chmielniku, Latyczowie, Lityni.
Chorągwie:
- usarska JP. Wojewody sieradzkiego – Szczęsnego Potockiego
- kozacka tegoż – pod porucznikiem Paprockim
- usarska JP. Wojewody kijowskiego – Andrzeja Potockiego
- kozacka tegoż – pod porucznikiem Boguszem 
- JP. Starosty chmielnickiego – Dominika Potockiego
- JP. Strzałkowskiego – Remigiusza Strzałkowskiego
- Ludzie JP. Wojewody kijowskiego – chorągwie prywatne Andrzeja Potockiego
- dragania tegoż
W Bracławiu, Macuże, Klebaniu, Kopiowce,
Śpikowie, Śledziach, Jurkowie, Hruszkowie.
Chorągwie [kozackie]:
- JP. Referendarza koronnego – Jana Dobrogosta Krasińskiego
- JP. Podkomorzego bełzkiego – Jana Aleksandra Myszkowskiego
- JP. Wojewody bracławskiego – Jana Potockiego
- JP. podlaskiego – Karola Łużeckiego
- JP. Oboźnego koronnego – Samuela Leszczyńskiego 

Dispositia woyska po różnych fortecach

W liście hetmana wielkiego koronnego i marszałka koronnego Jana Sobieskiego do podkanclerzego koronnego Olszowskiego, datowanym na 12 października 1671 roku, znajdujemy niezwykle ciekawą listę Regimentów y Chorągwi na fortecach. Sobieski opisuje rozmieszczenie podległych mu wojsk, narzekając jednocześnie na niskie stany liczebne. Hetman przestrzega też przed spodziewanym atakiem turecko-tatarskim, do którego odparcia podległe mu siły wydają się zbyt małe. Tak wielka zaś, iako Ukraina, Provincia, nie może się utrzymać, tylko wielkiemi woyskami. Poniżej chciałbym podjąć się próby identyfikacji (a czasami i  komentarza) jednostek podległych Sobieskiemu w tym okresie [wielkie dzięki dla Secesjonisty za pomoc w ustaleniu kilku nazwisk!]. Tekst oryginalny zapisałem kursywą, wszystkie komentarze mojego autorstwa w nawiasach kwadratowych. Do identyfikowania oddziałów posłużyły przede wszystkim zestawienia autorstwa prof. Jana Wimmera za lata 1660-1667 i 1673-1679. Zapewne i miłośnicy prozy Henryka Sienkiewicza znajdą tam coś dla siebie…

We Lwowie Regiment [piechoty] JmP [Jana Karola Daniłowicza] Starosty Parczewskiego; temu się daie ordinans do ruszenia, y osadzi się go w Winnicy.

We Złoczowie JmP Generała [Józefa] Łączyńskiego Regiment [piechoty]; y temu się posyła ordinans, aby ztamtąd zchodził, a przy taborze pod Barem zostawał.

W Kamieńcu Regiment [piechoty] JmP [Jana] Tetfina (Tetwina)[Tedtwina] Podkomorzego Derpskiego.

W Międzybożu Regiment [piechoty] JmP [Eliasza] Łąckiego, Generałquatermistrza woyska Cudzoziemskiego.

W Barze Regiment JmP  Starosty Lipińskiego [niestety nie byłem w stanie zidentyfikować tego oddziału, jako że ówczesny starosta lipińskie nie figuruje jako dowódca żadnego regimentu. Być może chodzi tu jednak o regiment piechoty Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, o którym prof. Jan Wimmer wspomina w tej kampanii jako o garnizonie Baru]. Tamże przy taborze pod Barem JmP [Remigian] Strzałkowski, Łowczy Lwowski, z swoią, y JmP [Stanisława] Druszkiewicza, Stolnika Parnawskiego, Chorągwią [obydwie to chorągwie kozackie].

W Brahiłowie ludzie JmP [Andrzeja Potockiego] Woiewody Kiiowskiego privatni [Potocki miał mieć pod komendą dziewięć chorągwi prywatnych].

W Chreptiowie, między Kamieńcem a Mohilowem, in Metropoli wszytkich Opryszków, gdzie się teraz nowo ufundowała forteca, Chorągiew [kozacka] JmP [Mikołaja Potockiego] Generała Podolskiego, Chorągiew [kozacka] JmP Podkomorzego Podolskiego [Hieronima Lanckorońskiego], Chorągiew  JmP Kwiatkowskiego, Podstolego Przemyślskiego [tu mam problem – podstolim przemyskim był Andrzej Mikołaj Wizemberg, nie byłem w stanie odnaleźć żadnego oddziału którego byłby rotmistrzem], Dragonów commenderowanych z Regimentu JmP [Jana] Linkhauza 60, y P. [Jan] Motowidło z pułkiem Kozackim. Na tym mieyscu Commendantem JmP [Jerzy] Wołodyiowski, Stolnik Przemyślski.

W Mohilowie Chorągiew [kozacka] Xcia JmP Woiewody Wołyńskiego [Michała Czartoryskiego], Chorągiew [kozacka] JmP [Samuela Prażmowskiego] Woiewody Płockiego, Chorągiew [kozacka] JmP [Franciszka Dzieduszyckiego] Starosty Żydaczewskiego, Chorągiew [kozacka] JmP [Mikołaja Firleja] Starościca Lubelskiego, Chorągiew [kozacka] JmP [Marcina] Bogusza. Commendantem nad nimi JmP Rzewuski, Pisarz Lwowski. Regimenty zaś, nad którymi commenduie JmP [Władysław Denhoff] Starosta Starogardzki, tamże w Mohilowie, Regiment [piechoty] JmP [Stanisława Jabłonowskiego] Woiewody Ruskiego, [piechoty] Xcia JMP [Michała Radziwiłła] Podkanclerzego WXL, Regiment [piechoty]  JmP [Władysława Denhoffa] Starosty Starogardzkiego.

W Ścienie Chorągiew [kozacka] JKmci pod JmP [porucznikiem] Pruszkowskim, Chorągiew [kozacka] JmP [Jana Klemensa Branickiego] Marszałka Nadwornego, Chorągiew [kozacka] JmP [Krzysztofa Chodorowskiego] Starosty Winnickiego, Chorągiew [kozacka] JmP [Piotra Opalińskiego] Starosty Szremskiego, Regimentu [dragonii lub piechoty] część JmP [Andrzeja Potockiego] Woiewody Kijowskiego, Regimentu [pieszego?] także część JmP Bokuna [prawdopodobnie Jana Henryka von Alten Bockuma], Podstolego WXL [podstolim litewskim był wtedy Gerhard Denhoff, jednak nie znalazłem żadnego regimentu pod jego nazwiskiem, zapewne jest tu więc błąd i chodzi o regiment dragonii J. H. Bockuma, który był cześnikiem litewskim]. Commendantem na tey fortecy JmP Pruszkowski, a nad cudzoziemskim Maior JmP Woiewody Kiiowskiego.

W Białocerkwi Regiment Xcia Jmci Constantego [prawdopodobnie regiment piechoty Konstantego Wiśniowieckiego] zupełny, Regiment [piechoty] JmP Obersztera Lebla [Jana Zygmunta Loebla] zupełny, Regiment [piechoty lub dragonii] JmP [Andrzeja Potockiego] Woiewody Kiiowskiego, część także JmP [Stanisława] Morsztyna, Podstolego Chełmińskiego. Pod tęż Białocerkiew poszedł Pan [Krzysztof] Łasko [porucznik chorągwi ks. Ostrogskiego] z Chorągwiami temi: to iest, [kozacka] Xcia Jmci [Aleksandra] Ostrogskiego samego, JmP Koniuszego WXL, [kozacka] JmP [Adama] Radlińskiego, Łowczego Łukowskiego, [kozacka] JmP [Stanisława Sariusza] Łazińskiego,[wołoska] JmP [Jana Temruka Czerkasa] Cerkasa, JmP Kryczyńskiego. Tamże ordynowany y JmP. [Jan] Piwo z ludźmi swymi z częścią Regimentu [dragonii] JmP Bokuna [Jana Henryka von Alten Bockuma], Cześnika WXL.

W Demirze ludzie ochoczy P. [Jana] Piwa.

W Ładyzinie przy Woysku Zaporozkim niżowym z JmP [Franciszkiem] Kobyłeckim, Sędzią woyskowym, Chorągwie [kozackie] cztery, to iest, Chorągiew JmP [Wojciecha Prażmowskiego] Chorążego Nadwornego, JmP [Mikołaja Daniłowicza] Starosty Czeronogrodzkiego, Chorągiew JmP [Kazimierza Grudzińskiego] Woiewodzica Rawskiego, Chorągiew JmP Sędziego samego.

Do Raszkowa z częścią ludzi Zaporozkich ordinować się będzie JmP [Jerzego] Rusczyca z swoią [kozacką], y JmP [Felicjana] Białogłowskiego [wołoską] Chorągwią.

Pod Kalnik Z JmP [Stefanem Bidzińskim] Strażnikiem Koronnym poszło Chorągwi ośm [wszystkie kozackie poza wołoską chorągwią Bidzińskiego pod Bruckim], to iest: Chorągiew JmP [Andrzeja Potockiego] Woiewody Kiiowskiego, Chorągiew JmP [Mariusza Stanisława Jaskólskiego] Sanockiego, Chorągiew JmP [Aleksandra Cetnera] Halickiego, Chorągiew samego JmP Strażnika Koronnego, Chorągiew JmP [Dominika Potockiego] Starosty Chmielnickiego, Chorągwi nadwornych Xcia Jmci P [Jana Aleksandra Myszkowskiego] Woiewody Bełzkiego, Chorągiew Wołoska JmP Strażnika pod JmP Bruckim.

W Bracławiu Regiment [piechoty] JmP [Wacława Leszczyńskiego]  Krayczego Koronnego, część Regimentu [piechoty] JmP [Stanisława] Morsztyna, Podstolego Chełmińskiego, część także Regimentu Dragońskiego JmP [Jana] Linkhauza. Commendantem nad tym miastem y tymi ludźmi JmP Morsztyn, Podstoli Chełmiński, Oberszter JKrMci. Jazdy Chorągwi trzy, to iest: [kozacka] JmP [Jana Dobrogosta Krasińskiego] Referendarza Koronnego, [kozacka] JmP [Jana Karola Daniłowicza] Starosty Parczewskiego, [kozacka] JmP [Marcina Zamoyskiego] Podstolego Lwowskiego. Commendant nad tymi chorągwiami JmP Boruchowski, Porucznik JmP Referendarza Koronnego.