Straciwszy niemało towarzystwa dobrego

Ostatni wpis w 2019 roku, wypadałoby więc podsunąć coś ciekawego. W Repozytorium Cyfrowym Poloników zdigitalizowanych zostało wczoraj  kilkanaście bardzo ciekawych dokumentów ze zbiorów szwedzkich (Riksarkivet, Extranea IX Polen), dotyczących przede wszystkim wojny 1626-1629. Mój ulubiony konflikt, do tego kopie niezwykle czytelne więc podwójna radość. Mam jednak interesującą zagwozdkę, dotyczącą jednego dokumentu. Datowany jest na 29 stycznia 1629 roku, z obozu armii koronnej. Problem jest jednak taki, że nieznany autor opisuje tu wydarzenia dziejąca się w lutym 1629 roku: bitwę pod Górznem i oblężenie Torunia przez Szwedów. Błędnie określa Reingrafa jako dowódcę armii szwedzkiej (dowodził Wrangel), co gorsza hetman Koniecpolski nazwany jest tam ‘hetmanem wielkim’ a przecież awansowano go dopiero w 1632 roku. Wszystko to wygląda na kompilacje kilku różnych zapisków źródłowych sporządzoną po 1632 roku, stąd zapewne brak nazwisk autora i adresata tego listu. Nie jestem więc w stanie określić, na ile wiarygodne to źródło, a szkoda bo przynosi sporo interesujących informacji . Przykładowo znajdziemy tam wzmiankę, że pod Górznem stracono sztandary chorągwi husarskich królewicza Władysława i hetmana Koniecpolskiego, podczas gdy do tej pory znałem tylko informację o utracie sztandaru husarzy hetmana. Mamy tam też piękną laurkę dla polskich dragonów,  którzy pod Górznem ‘czynili zsiebie dobrze’ i byli ostatnią jednostką która wycofywała się z pola bitwy. Być może jednak uda się odnaleźć kolejne źródła na ten temat, co mogłoby rzucić nieco światła na omawiany dokument. 

Hajduk toruński sztuk 100

Wczoraj obiecałem jeszcze jedno ciekawe znalezisko, pora więc na krótki wpis. Od pewnego czasu mam ogromną przyjemność korespondować z doktorem Pawłem Dudą z Uniwersytetu Śląskiego[1], polecam Czytelnikom artykuły jego autorstwa bo też warte są uwagi, zwłaszcza jeżeli ktoś interesuje się wojną 1626-1629. Z naukowych wojaży po Italii otrzymałem od dra Dudy (raczej jeszcze wielkie dzięki!) wspaniały materiał źródłowy, dotyczący oblężenia Torunia przez Szwedów w 1629 roku. Ówczesny nuncjusz papieski w Polsce, Antonio Santacroce (Santa Croce) wspomina w jednym ze swoich listów o oblężeniu miasta.  Nuncjusz znacznie zawyżył liczebność sił szwedzkich, opisując je jako 3 tysiące piechoty i 6 tysięcy jazdy, nie dziwi jednak że ‘strach miał wielkie oczy’ po klęsce wojsk koronnych pod Górznem. Co przykuło moją uwagę to informacja o siłach garnizonu Torunia. Santacroce podał ją jako 600 Niemców (Alemani), 100 hajduków (Aiduchi) a także (nieznana liczba) uzbrojonych mieszczan.  Jest to pierwsza wzmianka o hajdukach w składzie garnizonu; co ciekawe, mogłoby to wskazywać na obecność chorągwi koronnej, bo jest mało prawdopodobne by mieszczanie zaciągali taki rodzaj piechoty. Żadne ze znanych mi źródeł nie wspomina do tej pory o rozmieszczeniu takiego oddziału w Toruniu[2], jest to jednak – jak widać – kierunek który warto zbadać. Ile takich wątków, do tej pory nieznanych, może spoczywać po archiwach w Europie? Aż strach się bać…

---

[1] Kłaniam się nisko czapką służbową z czaplim piórkiem!

[2] O czym wspominałem tutaj - http://kadrinazi.blogspot.co.uk/2015/12/kacik-polemiki-odsona-i.html

Kącik polemiki - odsłona I

Bardzo mnie cieszy, gdy polscy historycy – zwłaszcza młodego pokolenia – coraz częściej zajmują się wojną o ujście Wisły 1626-1629. Pojawiają się książki i artykuły na ten temat, staram się nie bieżąco czytać te prace, bo konflikt ten należy do moich ulubionych. Pozwolę więc sobie od czasu do czasu na polemikę z tymi publikacjami, kto wie, może nawet uda się zachęcić samych autorów do dyskusji?

Dziś zajmiemy się artykułem p. Arkadiusza Bożejewicza z UMK w Toruniu[1], zatytułowanym Próba zdobycia Torunia 16-18 lutego 1629 roku, opublikowanym w ramach IV tomu Studiów nad staropolską sztuką wojenną[2]. Temat interesujący, schematy krótkotrwałego oblężenia – przygotowane przez p. Marcina Sobiecha – bardzo ładne, tylko z niektórymi stwierdzeniami autora nie bardzo mogę się zgodzić. Miałem przyjemność zapoznać się z tym artykułem w jego ‘wstępnej wersji’ i przekazać redaktorowi[3] kilka uwag, zwłaszcza co do armii szwedzkiej. Jak widzę zostały one uwzględnione w wersji, która ukazała się drukiem, poniżej więc kilka dodatkowych przemyśleń do tego artykułu...

I. P. Bożejewicz[4] upiera się, by zawyżyć liczebność oddziałów szwedzkich maszerujących na Górzno. Opierając się na bardzo słabych przesłankach, podaje liczebność zgrupowania jako 7500. Odrzuca tu opublikowaną z Sveriges Krig listę z korespondencji Oxenstierny, motywując to faktem, że kanclerz pisał swój list 5 dni po bitwie i miał jakoby uwzględniać straty spod Górzna. Przypomnę – liczebność armii Wrangla według Oxenstierny to 2416 żołnierzy piechoty[5], 3400 jazdy i 200 dragonów. Autor opierając się na kronice Hoppego podaje natomiast 7500, dodatkowo posiłkując się ODB ze zbiorów Krigsarkivet. Tyle tylko, że ODB nie wymienia liczebności jazdy, a tylko ilość kornetów (47), więc nie może być użyte jako źródło potwierdzające ilość żołnierzy. Hoppe niestety nie jest zawsze wiarygodny w kwestii liczebności sił szwedzkich więc dziwi bezkrytyczne podejście do jego informacji. Oxenstierna, zdając królowi raport z przebiegu działań, miał chyba jednak o wiele lepsze informacje o składzie zgrupowania i jego liczebności w momencie wyruszenia na kampanię. Obawiam się, że autor nie bardzo orientuje się w specyfice armii szwedzkiej tej wojny, stąd jego stwierdzenie, o nierównomiernej liczbie żołnierzy piechoty w grupach muszkieterskich. Gdyby tylko zerknął kilka stron dalej w tym samym tomie SK[6] zobaczyłby, jak Szwedzi formowali skwadrony piechoty do armii Wrangla, wybierając wojaków z 9 regimentów i starając się z nich złożyć w miarę tej samej wielkości (400-osobowe) pododdziały. Nie udało się osiągnąć zakładanego stanu w każdym skwadronie, bo też piechota szwedzka mocno ucierpiała w kampanii 1628 roku, poniosła też – jak co roku – spore straty w czasie zimowania. Należało też pozostawić wielu żołnierzy w garnizonach, stąd i niepełne składy skwadronów jeszcze przed bitwą pod Górznem. Okrągłe liczby w większości skwadronów i kompanii jazdy powinny wręcz być dla autora wskazówką, że to stan z początku operacji. Widać jednak że wyciągnął z tych materiałów zupełnie odrębny wniosek. Zabrakło tu także nawiązania do bardzo ciekawego źródła, jakim jest wydana w języku francuskim relacja kampanii: Jaumàl des opérations des Suédois depuis 1629 le 25 janvier (4 février N. S.) jusu’au 8 février(18février N. S.) 1629.  Można tam dokładnie zapoznać się ze sposobem formowania zgrupowania, padają tam też liczby dotyczące muszkieterów którzy mieli zostać delegowani z poszczególnych regimentów. Co ciekawe, autor używa go do opisu samych walk o Toruń, oznacza to więc że miał do niego dostęp.

II. Biogram Zachariasa Pauli – w latach 1626 dowodził zaledwie jedną kompanią rajtarii szwedzkiej (krajowej), dopiero w 1627 roku (wciąż piastując komendę nad ową kompanią) dowodził też 4-kompanijnym skwadronem krajowym, a także dochrapał się kompanii zaciężnej. W czasie wojny z Rzplitą nigdy nie dowodził ‘szwadronem złożonym z 6-8 kompanii’, bo jazda krajowa nie funkcjonowała wtedy jeszcze w takich strukturach regimentowych.

III. Kwestia nazewnictwa: albo piszemy Żółty Regiment piechoty albo Regiment Nadworny[7], nie istnieje jednak zastosowana w artykule forma Żółty Regiment Gwardii.

IV.  Kwestia polskiego garnizony Torunia: nie bardzo rozumiem, dlaczego autor snuje rozważania na temat możliwego udziału oddziałów koronnych w obronie miasta. Próba identyfikacji Fryderyka Rossa z kapitanem von Rosenem jest bardzo dziwna, do tego autor błędnie odczytał w mojej książce skrót P. (Pan) jako Pułkownik – taką rangę w owym regimencie miał tylko Gustav Sparre. Żaden ze znanych mi dokumentów źródłowych, opisujących garnizony polskie w czasie tej wojny nie wspomina o delegowaniu oddziałów do Torunia. W zbiorach Riksarkivet (Extranea Polen 80) odnajdujemy komput wojsk koronnych z 1629 roku[8], w którym możemy znaleźć miejsca stacjonowania piechoty Koniecpolskiego: nie ma tam jednak Torunia. Jak najbardziej słuszna wydaje się hipoteza, że miasta broniły oddziały najęte przez samych Torunian. Przypominam też, że po ataku miasto wyprosiło od Gdańska przysłanie  kompanii piechoty kapitana Hambrucha, zintensyfikowano też szkolenie tak mieszczan jak i żołnierzy miejskich.

V. Biogram Gustava Sparre: autor zapomina, że początkowo oficer ten miał wystawić w 1626 roku regiment złożony z 600 żołnierzy, na który wziął zresztą ze skarbu zaliczkę. Oddział ten jednak nigdy nie ujrzał światła dziennego, a Sparre otrzymał list przypowiedni na regiment złożony z 3000 żołnierzy. Nie doszło jednak, jak pisze autor, do fuzji tej jednostki z ‘pułkiem pieszym M. E. Denhoffa’, miast tego to Sparre przejął od Denhoffa komendę jego regimentu i wtedy właśnie doszło do wspomnianej scysji z Judyckim.

Mam nadzieję, że autor nie odbierze tego jako wrednej krytyki, a raczej jako zachętę do dalszych badań i studiowania tego jakże ciekawego konfliktu. Zapraszam także do komentowania, jeżeli nie na blogu to i na maila: kadrinazi[at]gmail.com

---

[1] Czyli mojej Alma Mater…

[2] Nakładem wydawnictwa NapoleonV, praca ukazała się w tym roku.

[3] Ukłony dla dra Zbigniewa Hunderta (dzięki Zbyszku!).

[4] Dalej będę używał określenia autor.

[5] Bez pikinierów, którzy w wyprawie nie brali udziału.

[6] Str. 442.

[7] W domyśle: gwardii.

[8] Nie ma on tytułu i o ile mi wiadomo nie został nigdy jeszcze w Polsce opublikowany. 

Sojusznicy RON - cz. VII

Nieco informacji o posiłkach cesarskich podczas 'Potopu' - korpus generała de Souches pod Toruniem w 1659 roku 

T. Nowak w swoim 'Oblężeniu Torunia' podaje: 
Regiment piechoty de Souches - ok. 650 ludzi 
Reg. kirasjerów Heister (bez 2 kompanii które zostały jako garnizon w Krakowie) 
Reg. kirasjerów Ratschin (bez 4 kompanii które jeszcze nie nadeszły z Czech) 
Reg. kirasjerów Knigge 
Reg. dragonów Spancko 
Reg. dragonów Flettinger 

Jazda i dragonia razem ok. 3000 ludzi 

artyleria korpus - 6 dział i 2 moździerze. 

Korpus został dwukrotnie wsparty posiłkami: 
- w końcu sierpnia przybył regiment pieszy de Nicoli - ok. 600 ludzi 
- 4 września nadciągnęło 5 kompanii pieszych z regimentu de Merse'a - ok. 400 ludzi 
Doszły także pozostałe kompanie jazdy z regimentu Ratschin - ok. 350 ludzi 

Razem w toku oblężenia - 1650 piechoty i 3350 jazdy i dragonii. Po zakończeniu oblężenia w 1658 roku liczebność korpusu miała spaść z 5000 do zaledwie 1600 żołnierzy (sic!) - 400 piechurów i 1200 jazdy i dragonii. Oprócz wysokich strat 'krwawych' w toku oblężenia + zawsze towarzyszących armii chorób, korpus austriacki cierpieć miał na wysoki odsetek dezercji. Uciekinierzy z armii zaciągali się na służbę Gdańska lub do polskich regimentów (oczywiście nie do tych, które walczyły pod Toruniem). 

Dodatkowe informacje za: Opitz Eckardt. "Österreich und Brandenburg im Schwedisch-Polnischen Krieg 1655-1660".

Tornische nycklar

14 października 1703 roku saski garnizon Torunia skapitulował przed armią szwedzką Karola XII – trwające od maja tegoż roku oblężenie dobiegło nareszcie końca. O losach wziętych do niewoli Sasów już kiedyś pisałem, teraz słów kilka o tym co stało się z samym miastem. Jak to było w zwyczaju zwycięskich Szwedów, w mieście zarekwirowano 136 dział i 8000 sztuk broni palnej, łupem tryumfatorów padły także rozliczne dzwony kościelne (jeden wciąż zdobi katedrę w Uppsali). Boleśnie po kieszeni mieszczan uderzyła wysoka kontrybucja – 100 000 riksdalerów – oprócz której różnorakie dodatki gratyfikacyjne dla zasłużonych oficerów Karola XII. Z toruńskich łupów do tej pory w szwedzkich zbiorach zachował się nader ciekawy element. Są to tzw. Tornische nycklar, czyli klucze toruńskie. Jest ich aż 61, acz część pochodzi z Elbląga, które to miasto wpadło w ręce Szwedów 10 grudnia 1703. Dla porównania z Toruniem- Elbląg utracił  180 dział, kontrybucja miasta na rzecz zdobywców wynosiła aż 260 000 riksdalerów. Klucze są różnej wielkości , w spisie zbiorów sporządzonym w 1803 roku figurują jako 61 większych lub mniejszych kluczy. Zapewne przekazano je w ręce Szwedów w czasie podpisywania układów kapitulacyjnych, niestety możemy się tylko domyślać jakie było ich przeznaczenie. Z jednej strony były na pewno symbolem – jako ‘klucze do miasta’ – z drugiej, dosyć prozaicznie, musiały otwierać najważniejsze miejskie zamki, jak te w bramach czy arsenałach miejskich. Może to i mniej znany łup, ale niewątpliwie ciekawy. 

Szpiedzy bez masek w toruńskich Nowościach - wspierajmy pracę Szymona

Mój przyjaciel, znakomity gawędziarz, miłośnik historii, dobrej muzyki i filmu a także dziennikarz - Szymon Spandowski - autor wspaniałego blogu 'Piąta Strona Świata' ma szansę na własną stronę w toruńskim wydaniu 'Nowości'. Na swoim blogu i w artykułach w tejże gazecie stara się ocalić od zapomnienia stary Toruń i okolice, odkopując archiwalne zdjęcia i wspomnienia starszego pokolenia. Podrzucam link do apelu Szymona:
http://szymon-spandowski.blogspot.com/2011/10/pomozcie-prosze-i-nie-pozwolcie-dawnemu.html
18 października wejdźcie na stronę internetową 'Nowości' i kliknijcie na link do artykułu. Nie dajmy wspaniałym ludziom i ich historiom zniknąć w pomroce dziejów...

Miastu temu wszelaką naszą wdzięczność...

Raz jeszcze powracamy do kwestii Torunia i uwolnień podatkowych po wojnie ze Szwecją. Anonimowy Czytelnik zapytał mnie bowiem, czy uwolnienie miało charakter stały:

http://kadrinazi.blogspot.com/2011/05/y-dalsza-gratitudinem-temu-miastu.html#comments

Oczywiście nie miało, jednak w kolejnych konstytucjach sejmowych znów czytamy o Toruniu, więc warto owe zapisy teraz przytoczyć.

Pod datą 27 listopada 1629 roku czytamy przede wszystkim o ulgach dla Gdańska, miasto Kopernika skwitowane jest tylko lakonicznym Miastu też Toruniowi, za doświadczoną wiarę ich przeciwko Nam y Rzeczpospolitey wdzięczność pokazać chcemy. Czyżby tylko monarsze ‘dziękuję’? 

Z kolei konstytucja sejmu z 12 marca 1631 roku przynosi nam nieco wyjaśnienia:

Merita miasta naszego Torunia, iż na tym Seymie obiecaney przeszłemi konstytucyami nagrody, dla trudności spraw Rzpltey odnieść nie mogły: do Seymu przyszłego takową ich remuneracyą, iaka na on czas Nam, y Stanom Koronnym, videbitur naysłusznieyszą odkładamy.

Czyli piękne dziękuję, ale nagrody żadnej, panowie przyjdą kiedy indziej  i  się przypomną.

Cała sprawa została pięknie zamieciona pod dywan, zmienił się monarcha więc nie było kiedy się tym zająć, a tu w roku 1635 mamy:

Inhaerendo przeszłym konstytucyom, około nagrody szkód, pod expedycyą Pruską, przez miasto nasze Toruń podiętych, uczynionym: miastu temu wszelaką naszą wdzięczność, spokoynieyszych czasów Rzpltey obiecuiemy.

Jak widać Władysław IV brał przykład z tatusia i ładnie obiecywał…

Y dalszą gratitudinem temu miastu pokazać obiecuiemy

Udało się dociągnąć do jubileuszowego postu numer 400,  wypada więc coś specjalnego wrzucić. Będzie smaczek lokalny, z miasta które zawsze będzie drogie mojemu sercu.

W 1629 roku, po bitwie pod Górznem, Szwedzi z wycieczką turystyczną podeszli pod Toruń. Pozwiedzali okolicę, postrzelali z dział i muszkietów, pierników pewnie przy tym nie posmakowali . Sejm w tymże roku postanowił podziękować mieszkańcom miast za tak waleczny opór stawiany Szwedom. Już 20 lutego, na sejmie walnym koronnym warszawskim uhonorowano miasto następującym zapisem, który na pewno ucieszył mieszczan:

Za nastąpieniem pod ten czas potężnym na miasto Toruń nieprzyiaciela, którego (tak iakośmy sobie zawsze bez wszelkiey wątpliwości obiecowali) fides et integritas w takim tazie Nam y Rzpltey obiaśniona iest: przeto chcąc ono do dalszego wstrętu nieprzyiaciela in praesidio posilić, za zgodą wszech Stanów oboyga narodów, durante hoc bello, od akcyzy poborów, y inszych wszystkich podatków, uchwałą Seymu tego ono uwalniamy, y dalszą gratitudinem temu miastu pokazać obiecuiemy. 

Jak rzezimieszek, kot i inflancki szlachcic obronili Toruń

Toruń jest bliski memu sercu, miałem bowiem przyjemność studiować na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika i mieszkałem w grodzie znanym z pierników (i nie tylko...) przez kilka lat. Stąd też nie może zabraknąć i toruńskiego epizodu historycznego, acz nieco z przymrużeniem oka.

Luty 1629 roku, trwa wojna Rzeczypospolitej ze Szwecją, znaną pod nazwą ‘wojny o ujście Wisły’ lub ‘wojny pruskiej’. Armia polska rozproszyła się po zimowych kwaterach, część tylko oblega Brodnicę, gdzie szwedzki garnizon trzyma się ostatkiem sił. Gustaw II Adolf przebywa w Szwecji, przygotowując nowe zaciągi wojskowe, drugi najważniejszy ‘gracz’ wojny - hetman koronny Stanisław Koniecpolski – bierze udział w obradach sejmu w Warszawie. Zupełnie nieoczekiwanie dla Polaków, Szwedzi przechodzą do ataku, próbując odblokować Brodnicę. Szwedzka armia polowa, dowodzona przez feldmarszałka Hermana Wrangla, szybkim marszem przez Ostródę, Lubawę i Lidzbark Welski zbliża się do Brodnicy, odpierając po drodze ataki polskich podjazdów. 11 lutego Szwedzi docierają nad rzekę Brynicę w okolicy Gutowa i Rudy. Udaje im się odeprzeć pozostawione tu jako czata oddziały polskie, Polakom udaje się jednak zniszczyć most na Brynicy, co opóźnia szwedzką przeprawę. Zastępujący hetmana Koniecpolskiego regimentarz Stanisław ‘Rewera’ Potocki stara się zebrać rozproszone oddziały – nie udaje mu się jednak ściągnąć na czas wszystkich podległych mu wojsk. 12 lutego dochodzi do bitwy pod Górznem – feldmarszałek Wrangel na czele swoich wojsk rozbija fatalnie dowodzoną armię polską, zadając jej ciężkie straty (blisko 700 zabitych i 600 wziętych do niewoli). Sukces rozzuchwala szwedzkiego dowódcę, który wydaje rozkaz marszu na Toruń. Zamierza z zaskoczenia zaatakować praktycznie pozbawione garnizonu miasto i zadać kolejny cios Polakom.

16 lutego awangarda armii szwedzkiej dociera do przedmieść Torunia. I tutaj, jeżeli wierzyć legendzie, Torunian ratuje przypadek. Tegoż dnia na niewielkim wzgórzu, zwanym przez mieszczan Wiesiołkami, ma miejsce egzekucja. Wiesiołki bowiem to toruńskie miejsce kaźni, gdzie zazwyczaj torturowano i ścinano skazańców. Drobny rzezimieszek, skazany na ścięcie za kradzież sakiewki złotych monet, wstępuje na szafot. Zapewne już żegna się z życiem, po raz ostatni spogląda na panoramę i wtem widzi maszerujących wojaków Wrangla. Natychmiast zaczyna krzyczeć, że oto nachodzą Szwedzi. Ostrzeżeni mieszczanie mają dzięki temu czas na zamknięcie bram tuż przed nosem napastników. Legenda głosi, że skazańca w nagrodę ułaskawiono, nadając mu nawet przezwisko Szwedzko…

A jak to wyglądało naprawdę? Faktycznie Szwedów przywitały zamknięte bramy i lufy miejskich dział. Mimo że garnizon miasta stanowiło zaledwie 350 żołnierzy, obronę wzmocniła milicja złożona z mieszczan, zdeterminowanych by bronić miasta. Na ich wolę walki wpłynąć musiało kilka czynników, w tym dwa najważniejsze – z jednej strony widok przedmieść miasta, bezlitośnie plądrowanych przez Szwedów, którzy palili i łupili co się da, z drugiej osoba dowódcy obrony. Oberszter (pułkownik) Gerard (Gerhard) Denhoff, syn wojewody dorpackiego o tym imieniu, był doświadczonym oficerem piechoty cudzoziemskiej w armii polskiej. Ten inflancki szlachcic walczył pod Gniewem w 1626 roku, w 1627 roku zaciągnął regiment piechoty na Śląsku na czele którego walczył ze Szwedami w Prusach. Szczęśliwym trafem był akurat obecny w Toruniu, gdy nadciągnął Wrangel, mieszczanie mogli więc liczyć na jego przywództwo.

Szwedzki feldmarszałek wysłał do Torunia parlamentariusza, proponując kapitulacje. Kiedy jego żądanie odrzucono, szwedzcy żołnierze ruszyli do ataku. Pomiędzy 16 a 20 lutego toruński garnizon odparł kilka szturmów, Szwedzi trzykrotnie próbowali za pomocą petard wysadzić bramę i otworzyć sobie drogę do miasta – bez skutku. I tutaj pojawia nam się kot, zaanonsowany już w tytule. Jak głosi legenda, był to nader leniwy kocur, jeden ze zwierzaków sprowadzonych do pilnowania miejskich spichlerzy przez plagą myszy. Kot nie bardzo jednak przejmował się gryzoniami, wolał wieczorami spacerować po miejskich murach, towarzysząc strażnikom wypatrującym niebezpieczeństw grożącym miastu. Kiedy jednak Szwedzi zaatakowali miasto, kocur pokazał całą swoją odwagę. U boku Torunian i żołnierzy Denhoffa miał brać udział w walkach wręcz z atakującymi Szwedami, po zakończeniu oblężenia niejeden z napastników długo nosił blizny po kocich pazurach. Po zakończeniu oblężenia rajcy toruńscy postanowili uhonorować kocura, który wolał polować na Szwedów zamiast na myszy. I tak barbakan czuwający nad bezpieczeństwem Bramy Chełmińskiej zyskał miano Kociego Brzucha, a trzy baszty obronne na północnej stronie miasta nazwano Kocimi Łapami, Kocim Ogonem i Kocim Łbem (ta ostatnia przetrwała do naszych czasów).

Wrangel zdał sobie sprawę, że dalsze oblężenie nie ma sensu. Żołnierze szwedzcy byli zmęczeni, nie posiadano ciężkiej artylerii oblężniczej, obrońcy zdawali się nieugięci. Feldmarszałek wysłał raz jeszcze parlamentariusza do miasta, żądając zapłaty okupu w wysokości 100 000 talarów. Odpowiedziały mu miejskie działa, a kto wie, może i pogardliwe kocie prychnięcie… Sytuację Szwedów pogorszył jeszcze fakt, że rozproszone pod Górznem oddziały kawalerii polskiej zebrały się i zaczęły szarpać szwedzkie podjazdy. 20 lutego Wrangel jak niepyszny nakazał zwinąć oblężenie i rozpoczął się odwrót Szwedów w stronę Elbląga. Miasto było ocalone…

Bibliografia

Frąckowski Benon, Legendy toruńskie, Toruń 1996

Hoppe Israel, Geschichte des ersten schwedisch-polnischen Krieges in Preussen : nebst Anhang, Lepzig 1887

Kronika Pawła Piaseckiego biskupa przemyślskiego. Polski przekład wedle dawnego rękopismu, poprzedzony studyjum krytyczném nad życiem i pismami autora , Kraków 1870

Pankowski Waldek, Album toruński, Toruń 2008

Sveriges Krieg, tom II (Polska Kriget), Stockholm 1935

Szelągowski Adam, O ujście Wisły. Wielka wojna pruska, Kraków 1905