Kadrinazi

To taka w Polsce pociecha komendy

2012-01-27T11:26:00.000Z

Pisałem ostatnio o opłakanej sytuacji wojsk koronnych w 1670 roku:

http://kadrinazi.blogspot.com/2012/01/zodaci-i-officerowie-w-gos-woaja-ze-ich.html

Tym razem cofniemy się trzy lata, do września 1667 roku, a hetman Jan Sobieski opisze nam fatalną sytuację podległych mu żołnierzy w tymże roku. Frustracja Sobieskiego jest to oczywista i dość łatwo wytłumaczalna:

(…) wojsko nie w kupie, i że na różne rozdzielone partye, stoi przy fortecach na samej linii. Ja sam z częścią pewną wojska pod Kamieńcem stać będę. Insi Ichmość [wyżsi oficerowie] różnie; z których żadnego nie masz; bo jedni do Krakowa na pogrzeb, jako to JPan Wojewoda Kijowski, Ruski, P. Wda Bełzki, P. Chorąży Koronny, P. Pisarz, P. Strażnik; drudzy po swoich prywatnych do domu rozjechali się potrzebach. A nie tylko ich Ichmość, ale i Officyera żadnego, prócz jednego P. Brion, we wszystkiem nie znalazłby wojsku. Jedni abdankowali [odeszli ze służby], drudzy różnie się rozjechali, nie mając czem sami żyć i swoich żywić regimentów. To taka w Polsce pociecha komendy.

(…) Ostatnie tedy chyba na pożywienie tych ludzi przyjdzie zastawiać koszulę, bo wszyscy się rozjechali. Król daleko: mnie tylko jednemu głowę gryźć będą. Zima zaś następuje, a sejm cale zakazał rozdawać kwater; gdzie się tedy będzie podzieć z tem wojskiem, już i głowy nie staje.

Diabeł z koncerzem, kopią i rusznicą

2012-01-25T20:17:00.000Z

Stanisław Stadnicki, herbu Szreniawa, zanim zasłużył swoimi wyczynami na przydomek Diabła, dzielnie stawał na służbie króla Stefana Batorego. Pod Gdańskiem w 1577 roku na harcach z Niemcami przyszło mu utracić konia, ale walczył wiele a mężnie z dobrą fortuną. W czasie walk z wojskami moskiewskimi uratował pod Toropcem rotmistrza Mikołaja Jazłowieckiego, grożącego mu Tatarzyna zabił, obróciwszy się zrazy od onego w stronę, drugiego pohańca koncerzem przebił. W tejże bitwie sam został zresztą bardzo zbity tatarskimi kiścieniami. Odniósł także ciężką ranę, prowadząc swoją spieszoną chorągiew do szturmu na Psków.

Koleje losu zaprowadziły naszego pana Stanisława (nieco zapewne rozżalonego, że król nie nagrodził go za przelewanie krwi w wojnach moskiewskich) na służbę cesarza Rudolfa II, gdzie przyszło mu walczyć przeciw Turkom. Tak oto o potyczce gdzie wsławił się nasz przyszły Diabeł napisał Bartosz Paprocki:

Jechał do Węgier na zamek Agier, mając z sobą kilka a trzydzieści koni, tam z ludźmi rycerskimi miejsca onego jechał pod zamek turecki, który zowią Beryn. Gdy ich obaczyli Turcy, wypadło ich do nich naprzód koni pięćdziesiąt, do których Stadnicki tylko samodziewięć skoczył, tam mu Pan Bóg zdarzył to raczył, że zaraz jednego kopią zabił, drugiego z rusznice, Turcy się zaraz wsparli, za którymi Stadnicki z onymi tylko ośmią sług wpadł, aż w miasto.

Widzimy więc, że pan Stanisław biegle posługiwał się bronią wszelaką, co bez wątpienia przydawało się nie tylko na pohańca, ale i w czasie jego polskich eskapad, dzięki którym zyskał piekielny przydomek.

Trucizna, sztylet, pistolet - cz. V

2012-01-24T23:18:00.000Z

Nie jesteśmy w stanie doliczyć się ile razy próbowano dokonać zamachu na królową Elżbietę I. Duża w tym zasługa ‘uberszpiega’ sir Francisa Walsinghama, który przy pomocy rozgałęzionej siatki szpiegów, agentów i prowokatorów likwidował spiski zanim miały one szanse na realizacje. W źródłach możemy jednak znaleźć informacje, jakimi to metodami planowano zgładzić władczynię, poniżej kilka co lepszych przykładów:

- wysadzenie za pomocą beczek z prochem – zapewne chodzi o jakąś machinę piekielną, nie zachowały się jednak szczegóły

- zatrucie królewskiej pościeli

- zatrucie królewskich mebli – ta i powyższa metoda miała zadziałać poprzez wystawienie Elżbiety na długotrwałe działanie trucizny

- zatrucie buta lub strzemiona – to jak sądzę miało zadziałać natychmiastowo

- metodą na Księcia Orańskiego – czyli zastrzelona

- inne italskie wynalazki – to intrygujące i mocno enigmatyczne, być może chodzi jakąś formę trucizny?

Nie zdziwiłbym się, gdyby nie była to wyczerpująca lista...

Jagodami tylko żywi

2012-01-23T21:58:00.000Z

W 1657 roku, w obliczu wkroczenia na teren Korony wojsk siedmiogrodzkich i kozackich, sprzymierzonych ze Szwedami, wydawało się że sytuacja Rzeczypospolitej jest jeszcze gorsza niż w 1655 roku. Armie koronna i litewska, zaangażowane w walki przeciw koalicji przeciwników, wyglądały może dobrze na papierze, jednak ich faktyczna liczebność była o wiele niższa niż zakładano. Trudy ciągłych działań wojennych, brak żołdu i ekwipunku - wszystko to wpływało na gotowość i liczebność wojska. Jakub Łoś, służący jako towarzysz w chorągwi pancernej margrabiego Władysława Myszkowskiego, dosadnie opisał problemy z jakimi borykały się oddziały dość nużne i głodne którym przyszło walczyć przeciw Siedmiogrodzianom Rakoczego:

(...) bo ktoby był widział naszych goniących Węgrow, sami głodni, jagodami tylko żywi, konie chude, tak dalece, że połowice [połowę] ludzi, co w kompucie byli, poustawali na szlakach; dobrze okryta chorągiew była, pod którą było 20 albo 30 koni: Węgrowie zaś daleko świeżsi i dużsi od naszych byli, i nierownie ich było więcej.

By Fire and Sword - English mailbox

2012-01-19T11:59:00.000Z

Wargamer, producer of 'By Fire and Sword' ruleset, created special email adress for all enquiries about their game in English. If You have any questions in regards to 'By Fire and Sword' game, rules or minis please write to:
byfireandsword@wargamer.pl
and we will answer asap.

Best regards

Michał 'Kadrinazi' Paradowski

Żołdaci i officerowie w głos wołają, że ich pieniądze nie dochodzą

2012-01-18T20:57:00.000Z

Służba garnizonowa na Kresach była bardzo wymagająca dla żołnierzy koronnych, którzy musieli borykać się nie tylko z licznymi przeciwnikami, ale i z trudnymi warunkami bytowania czy pogodą. W sierpniu 1670 roku hetman Jan Sobieski opisywał dramatyczną wręcz sytuację garnizonu Białej Cerkwi, w oparciu o raport porucznika Chełmskiego, który z ludźmi komenderowanymi odwiedził twierdzę. Oficer fortecę zastał w wielkim nieporządku, żołnierzy cale nagich, i niewielką kupę (gdyż ich mało co liczbę 200 przechodzi), do buntu nader sposobnych, do czego im nagość i niedostatek wszytkiego największą są okazyą. Uciekło ich z tamtąd pod sto, nie po jednemu, nie po dwóch ale po kilkadziesiąt: obronną ręką wychodzili wśród białego dnia z fortecy, broniąc i strzelając. (...) Miasto spalone wszystko, i młyny; ludzie do jednego ustąpili, sam tedy tylko zamek stoi bardzo nieporządny, bo fortyfikacja cale koło niego obleciała. Nic więc dziwnego, że porucznik musiał wesprzeć zagrożony i zdemoralizowany garnizon, by utrzymać ważną placówkę – 100 draganów komenderowanych, pięćdziesiąt jazdy [kozackiej lub lekkiej?] i P. [Jana] Piwa z ludźmi jego [Kozakami Zaporoskimi na służbie koronnej, którzy się rachują na 500 człeka. Hetman ubolewał też nad kwestią sukna dla nagich żołnierzy, sukna największa jest potrzeba, o które nie masz sam z kim mówić. Sobieski napomina także w swoim liście o największej bolączce naszej armii, czyli problemach z żołdem. Żołdaci i officerowie w głos wołają, że ich pieniądze nie dochodzą. Kolejnym problemem była nieobecność wielu spośród oficerów, którzy woleli pozostawać przy królu lub z dla od teatru działań. Garnizon Białej Cerkwi, obsadzony przez regiment piechoty cudzoziemskiej ks. Konstantego Wiśniowieckiego jest tego klasycznym przykładem, tu nie masz ani Obersztleitnanta jego, ani żadnego Officyera. A mówimy tu przecież tylko o jednej polskiej placówce, podobna sytuacja musiała panować w innych garnizonach a także siłach polowych pod komendą hetmana.

Żołdaków w liczbie zupełnej 200

2012-01-17T12:57:00.000Z

Interesujący materiał źródłowy który znalazłem w przypisach do ‘Historii piechoty polskiej’ Konstantego Górskiego. Jest to umowa dotycząca zaciągnięcia suplementu do regimentu piechoty cudzoziemskiej dowodzonego przez obersztera Gustawa Wrangla, datowana na 26 stycznia 1665 roku. Według materiałów zebranych przez Jana Wimmera chodzi tu o dawny regiment Michała Radziwiłła, którym od 1663 roku dowodził Ernest Ewald Blomberg, a od lutego 1664 roku właśnie Wrangel. Regiment na przełomie 1664 i 1665 roku liczył niewiele ponad 500 porcji, biorąc jednak pod uwagę, że suplement miał liczyć 200 żołnierzy wydaje się że ubytki jesienno-zimowe były całkiem spore. Dokument ten jest bardzo interesujący, gdyż wspomina kwestię wyposażenia żołnierzy – włącznie z odzieżą zimową – czytamy tam, że wszyscy mają być muszkieterami (z muszkietami lontowymi i bronią białą). Biorąc pod uwagę jakim obciążeniem dla ludności były przemarsze oddziałów wojska nie dziwi fakt, że podkreślono kilkakrotnie potrzebę zachowania dyscypliny w marszu na wyznaczone leża.

Wszystkiemu in genere rycerstwu

2012-01-16T13:59:00.000Z

Kontynuuję wątek listów królewskich i hetmańskich, zapoczątkowany kilka wpisów temu:

http://kadrinazi.blogspot.com/2012/01/ichmosciom-panom-pukownikom-oberszterom.html

Tym razem nagłówek z listu króla Jana III Sobieskiego z 1676 roku, interesujący o tyle, że wymienia jeszcze więcej stopni:

Wszem wobec y każdemu zosobna, osobliwie woysk naszych wielkiego xięstwa Litewskiego, regimentarzom, pułkownikom, oberszterom, oberszterleytnantom, majorom, rotmistrzom, kapitanom, porucznikom, kapitan-leytnantów [byli to oficerowie dowodzący leibkompaniami], chorążym y ich namiestnikom, komendantom y wszystkiemu in genere rycerstwu, tak polskiego iako y cudzoziemskiego zaciągu, konnym y pieszym, tudzież kozakom Zaporoskim.

Znów mamy listę według rang, aczkolwiek dziwi mnie niska pozycja kapitana-lejtnanta. W przypadku wymienia zaciągów króla na pierwszym miejscu stawia autorament krajowy, jednak kiedy patrzymy na listę rang mamy, jak w przypadku poprzednio cytowanych listów, znów według starszeństwa, bez uwzględniania podziału na autoramenty. Charakterystyczne jest także uwzględnienie Kozaków, których bardzo chętnie zaciągał król Jan.

Jako hetman i kanclerz

2012-01-15T23:56:00.000Z

Jan Zamoyski został przed wyprawą pskowską w 1581 roku mianowany na stanowisko hetmana wielkiego koronnego. Trzy lata wcześniej został kanclerzem wielkim koronnym, piastował więc teraz dwa niezwykle ważne, kluczowe wręcz, stanowiska urzędnicze. Zachował się bardzo ciekawy opis z sierpnia 1581 roku, ukazujący nam jak to Zamoyski popisywał wojsko maszerujące na Psków. Opis może zwłaszcza zainteresować kogoś kto chciałby odwzorować hetmana na wargamingowym stole:

P. Hetman nowy urzędem się popisuje, sam roty stawiał, jeździł jako hetman i kanclerz, pieczęć na szyi a hetmański proporczyk za nim na grocie u kopii, magierka czerwona z pierzem [piórem/piórami], na proporczyku rym: ‘Fortutido et laus mea Dominus’ [Bóg męstwem mojem i chwałą]. Na pułki dzieli wojsko.

Pod księcia Bogusława znakiem - suplement

2012-01-13T09:57:00.000Z

Bardzo dawno temu (patrząc na okres w którym funkcjonuje blog) pisałem o wojskach księcia Bogusława Radziwiłła:

http://kadrinazi.blogspot.com/2010/08/pod-ksiecia-bogusawa-znakiem.html

Pora na garść uzupełnień, tym razem już dotyczących lat po ‘Potopie’. W listopadzie 1661 roku ks. Bogusław na czele wojsk prywatnych dotarł do obozu armii polsko-litewskiej i prezentował się przed królem Janem Kazimierzem. Cytując samego Radziwiłła:
Prezentowałem Królowi J.M. ludzi moich własnych sześćset dragonii i dwieście raytarii, który mię mile przyjął i niesłychanie ludziom rad był, bo były okryte i nowo odziane chorągwie.
Dziwnym trafem na bitwę pod Kuszlikami się książę 'nie załapał', może wcale mu się na kampanię nie śpieszyło Co ciekawe, 10 grudnia książę miał 'dać i darować' Królowi J.M. dwie najlepsze chorągwie dragońskie, dowodzone przez kapitanów Flocków (Floków). W lutym 1662 roku, kiedy książę odwiedził marszałka konfederacji wojska litewskiego, miał ze sobą wybrany oddział dragonów – dragoni jej na wybór sto dwadzieścia. Kolejne znalezisko to popis jego wojsk przed elektorem brandenburskim 20 października 1662 roku, kiedy to Radziwiłł prezentował ośmset rajtaryjej, dziewięćset dragonijej . Wojska te towarzyszyły mu pod Królewcem, gdzie dołączyło do nich 2000 piechoty elektorskiej, oddanych czasowo pod komendę księcia.

Z władzy mey hetmańskiey rozkazuję...

2012-01-11T13:05:00.000Z

Po śmierci w 1665 roku hetmana wielkiego litewskiego Pawła Sapiehy jego następca – dotychczasowy hetman polny – Michał Kazimierz Pac zajął się nader skrupulatnie redukcją armii litewskiej. Ofiarą owej redukcji padały przede wszystkim oddziały do tej pory służące w dywizji Sapiehy, dowodzone przez jego zwolenników i klientów, ergo politycznych przeciwników hetmana Paca. Po raz kolejny polityka ingerowała w kwestie wojskowe na Litwie. Udało mi się znaleźć nader kuriozalny rozkaz dotyczący zwinięcia części regimentu (skwadronu) dragonii pisarza litewskiego Aleksandra Hilarego Połubińskiego. Adresowany było on panu obersterleytnantowi J.K.Mści, a w niebytności, któremu kolwiek z panów oficerów, comędę nad regimentem maiącemu. Tu już smaczek – sam hetman nie wiedział nawet, kto w tym momencie był ‘przy regimencie’ i nim de facto dowodził. Pac pisał w swoim rozkazie, że w związku z obradami komisji zajmującej się zapłatą dla wojska, należy rozpuścić część oddziałów, będących niezwykle dużym obciążeniem dla ludności lokalnej. Na szczupłym stanowisku y z niewygodą y ubogim ludziom z ostatnią zgubą było by. Aby więc ograniczyć ilość żołnierzy na danym terenie, Pac z władzy mey hetmańskiey, nakazał zwinięcie trzech chorągwi (kompanii) z regimentu Połubińskiego. Zredukowanych żołnierzy miano odprawić i rozkazać im by opuścili dotychczasowe kwatery, oficer dowodzący dragonami miał także zakaz rekrutacji tych żołnierzy do pozostałych w służbie chorągwi. Co więcej, pod chorągwiami temi, które nie zwinione zostaią, nie więcey, ieno po sześciu dziesiąt [60] ludzi, w tęż liczbie kładąc oficerów, zatrzymał. Jak widać z regimentu miała pozostać właściwie szkieletowa obsada. By zapobiec tworzeniu przez zwolnionych dragonów ‘kup swawolnych’, które mogłyby łupić okolicę, dowodzący regimentem dostał od hetmana bardzo dobitny rozkaz. Tych zaś, którzy by się po zwinieniu chorągwi gromadą trzymali, abyś waszmość gromił, znosił y rozpraszał. Dla zwiniętych chorągwi hetman przesłał asekurację jednak zastanowić się trzeba, kiedy i czy w ogóle dragoni zobaczyli zaległy żołd. Historia jakich (zwłaszcza w drugiej połowie XVII wieku) było niestety nazbyt wiele…

To fałszywie udano było

2012-01-09T22:59:00.000Z

Jan Antoni Chrapowicki zapisał w swym diariuszu, pod datą 29 grudnia 1656 roku, następującą nowinę:

Przyszła wiadomość o znacznej wiktoryjej z króla szwedzkiego pod Grudziądzem, dnia 4 decemberis [grudnia] otrzymanej. Zniesiono piechotę na głowę, sam król szwedzki ledwo uszedł do Elbląga, armatę wszytką zabrali nasi. W której potrzebie prawie niespodziewanej, gdy nasze wojsko po kwaterach było, zginął pan [Stanisław] Potocki hetman [wielki] koronny i wiele znacznych i zacnych kawalerów prócz gregarium militem [prostych żołnierzy] legło na placu. Pod Królem JM. konia zabito.

Niezwykle ciekawy zapisek, zapewne głównie dlatego... że dotyczył wydarzenia które nigdy nie miało miejsca. Hetman Potocki wszak zmarł dopiero w 1667 roku, nie było też żadnej bitwy pod Grudziądzem. Sam Chrapowicki po jakimś czasie uzupełnił wpisek, komentując na marginesie diariusza to fałszywie udano było. Pytanie ile takich wieści krążyło po Koronie i Litwie, ile podobnych bitew rozegrało się tylko w ludzkiej wyobraźni?

Z wielkie obciążeniem ludzi ubogich

2012-01-06T11:12:00.000Z

W toku XVII-wiecznych wojen często zdarzało się, że ‘wyczyny’ koronnych i litewskich żołnierzy na terenach własnego kraju miały o wiele gorsze skutki niż okupacja tych terenów przez przeciwnika. Nic więc dziwnego, że poszkodowani – czy to szlachta, mieszczanie czy też chłopi – starali się szukać sprawiedliwości i domagali się ukarania winnych. W 1665 roku taki oto apel wystosowali chłopi nękani przez dwie chorągwie lekkiej jazdy tatarskiej z dywizji hetmana wielkiego litewskiego Pawła Jana Sapiehy:

Ja Bohdan Mieleszewicz, ze wsi Babiey Góry, leśnictwa Białowieżskiego, woytowstwa Fałożskiego y ławnicy tych wsi, przysięgamy Panu Bogu wszechmogącemu w Tróycy świętey jedynemu w tem: iż chorągwie Tatarskiem, to iest pana Abramowicza y imści pana Assanowicza, rotmistrza j.k.mści, szkody w tych wsiach wyż mianowanych, na regestrze pomienionych, nie małe poczynili różnemi czasy; naczem iako sprawiedliwie przysięgamy, tak nam Panie Boże dopomóż; a ieśli nie sprawiedliwie, Boże nas ubiy.

Jako że lista zrabowanych dóbr i krzywd wyrządzonych w wioskach jest bardzo długa, nie będę jej przepisywał, posłużę się za to wypróbowaną opcją ‘kopiuj wklej’ i załączę całość spisu. Ciekawe rzeczy można tam znaleźć, poza tym to interesujący obraz rozpasania żołnierzy i ich zachowania wobec chłopów.

Ichmościom panom pułkownikom, oberszterom, oberszterleytenantom...

2012-01-04T21:15:00.003Z

Rzecz drobna, acz (przynajmniej dla mnie) intrygująca, jako że nie jestem pewien jak ją interpretować. Wydawało mi się, że rotmistrzowie ‘poważnego znaku’ w autoramencie narodowym (zwłaszcza husarii) stawali zawsze wyżej w hierarchii wojskowej niż oficerowie autoramentu cudzoziemskiego. Wielokrotnie zdarzało się przecież, że regimentarzami zgrupowań wojska bywali nawet porucznicy chorągwi husarskich. Pytanie jednak, czy nie było to raczej luźniej interpretowane w armii litewskiej, gdzie często widzimy oficerów rajtarii czy dragonii na czele grup wojska. Zacząłem się nad tym zastanawiać, kiedy w ręce wpadł mi ukaz hetmana wielkiego litewskiego Pawła Jana Sapiehy ze stycznia 1665 roku. Brał w nim on pod opiekę miasto Jego Królewskiej Mości Kobryń, nakazując podległym sobie żołnierzom nie zbliżać się do zniszczonego w wyniku działań wojennych miasta, nie zajmować tam kwater i nie wybierać prowiantu. Oto jak hetman zatytułował swój rozkaz:

Ichmościom panom pułkownikom, oberszterom, oberszterleytenantom, maiorom, rotmistrzom, kapitanom, porucznikom y wszystkiemu in genere woysku Jego Królewskiej Mości (…) tak ieznemu rycerstwu polskiego y cudzoziemskiego, starego y nowego zaciągu.

W przypadku wymieniania autoramentów faktycznie jako pierwszy mamy narodowy, jednak tam gdzie mamy wymieniane rangi jest już nieco inaczej. Co prawda jako pierwszego mamy pułkownika (czyli dowódcę pułku jazdy narodowej), jednak trzy kolejne rangi należą do autoramentu cudzoziemskiego. Także przed porucznikami (którzy w tym okresie bardzo często dowodzili pod nieobecność rotmistrzów chorągwiami jazdy) mamy kapitana, czyli kolejną rangę cudzoziemską. Czyli mamy tu typową ‘drabinkę’ rang, bez brania pod uwagę autoramentów – właśnie to mnie nieco zdziwiło. Muszę oczywiście pogrzebać w materiałach źródłowych z epoki, być może uda się znaleźć podobnie zatytułowany list czy rozkaz – jeżeli jednak komuś przychodzi jakieś źródło zapraszam do dyskusji.

EDIT:
Znalazłem właśnie list hetmana polnego Michała Kazimierza Paca, datowany na styczeń 1666 roku. Tytuł jest prawie identyczny, jednak rotmistrz wymieniony jest tu przed majorem i kapitanem. Identyczną formułę jak Pac zastosował także hetman wielki koronny Stanisław Potocki w liście z czerwca 1666 roku. Coraz bardziej mnie to zaczęło ciekawić, zwłaszcza że mamy oto i źródło dotyczące armii koronnej...

Malarze znani i nieznani - cz. XLV

2012-01-04T13:22:00.000Z

Kolejne prace Abrahama de Bruyna, wciąż pozostajemy w 'naszej' części Europy. Powyżej szlachcic węgierski, nacierający na wroga z rohatyną w dłoni. Efekt szarży potęguje rozwiany płaszcz. Zwracają uwagę także długaśne pióra przy magierce. Brak jakiegokolwiek uzbrojenia ochronnego.
U dołu jeździec wołoski, który zapewne także dobrze oddaje Mołdawian z drugiej połowy XVI wieku. Także uzbrojony w rohatynę (tak chyba najłatwiej określić tego typu włócznię), bok osłania mu charakterystyczna bałkańska tarcza.

Malarze znani i nieznani - cz. XLIV

2012-01-03T20:32:00.000Z

Po raz kolejny wracamy do prac Abrahama de Bruyna. Tym razem dwa wizerunki bojarów moskiewskich z okresu panowania Iwana Groźnego. Obydwaj w charakterystycznych pikowanych kaftanach, z uzbrojenia ochronnego mają hełmy, a bojar powyżej także i tarczę. Za pasem widzimy u niego buławę, uzbrojenia dopełnia łuk i włócznia (rohatyna?). Moskwicin u dołu jest wyposażony nieco inaczej - oprócz łuku i pokaźnego zbioru strzał, ma także niewielki toporek a także szablę przytroczoną rzemieniem do nadgarstka. Bardzo specyficzne są także związane ogony końskie - ciekawym czy naprawdę było to popularne?

Osobno ręce, nogi, głowy

2012-01-03T11:34:00.002Z

Popijanie trunków w czasie bitwy mogło mieć bardzo nieprzyjemne następstwa – i bynajmniej nie chodzi mi to o ogromnego kaca następnego dnia… W czasie oblężenia Pskowa przez wojska króla Stefana Batorego w październiku 1581 roku beczka miodu miała się stać przyczyną zguby grupy polskich piechurów. Dość drastyczne zdarzenie tak oto opisał kronikarz:

Przyniósł karczmarz Oglęckiego [Jana Ogleckieg/Oglęckiego, rotmistrza roty piechoty polskiej] roty beczkę miodu do szańców, którą 6 drabów[piechurów polskich] stawiało; drudzy się nacisnęli do nich; ugodził zdrajca w oną beczkę i w onę gromadę; że ich 5 zaraz zabił i trzem po ręce, po nodze utrącił, z których dwu aż dobito, bo żywi nie mogli być, a oni się rozlecieli, osobno ręce, nogi, głowy. [Rotmistrzowie husarscy] P. [Mikołaj] Gostomski z P. [Stanisławem] Pękowsławskim bliżu ich siedział, tak, ze sztuka głowy przed nie padła.

576 muszkietów, 432 piki, 48 partyzan...

2012-01-01T20:01:00.000Z

Nowy rok znów rozpoczniemy zabawą z buchalterią, tym razem jednak wybierzemy się do Szwecji. By przyjrzeć się jak kosztowną inwestycją było wystawienie regimentu piechoty w XVII wieku chciałbym zacytować kosztorys ekwipunku regimentu piechoty w armii szwedzkiej w okresie Wojny Trzydziestoletniej. By mieć jakąś skalę porównawczą – najemny szeregowiec w tym okresie miał (przynajmniej na papierze…) 6 riksdalerów miesięcznego żołdu. Dla regimentu liczącego w 10 kompaniach 576 muszkieterów i 432 pikinierów koszt broni wyglądał następująco:

576 muszkietów – 2 riksdalery sztuka – razem 1152 riksdalery

576 bandolierów – 18 öre sztuka - razem 108 riksdalerów

576 forkietów – 8 öre sztuka - razem 48 riksdalerów

432 zestawy zbroi pikinierskich - 4 i ½ riksdalera sztuka – 1944 riksdalerów

432 piki - 16 öre sztuka - razem 72 riksdalery

1008 pałaszy - 1 riksdaler sztuka – 1008 riksdalerów

1008 hełmów – 1 riksdaler sztuka – 1008 riksdalerów

48 partyzan – 2 riksdalery sztuka – 96 riksdalerów

Razem powyższe wyposażenie – 5 436 riksdalerów. Musimy jednak pamiętać, że nie wyczerpywało to całkowitego kosztu. Wciąż brak tu ekwipunku dla 128 oficerów i podoficerów (poza partyzanami), sztandarów, bębnów, prochu, lontów, kul, czy chociażby najtańszego materiału na stroje dla wojaków. Droga była ta zabawa w wojenkę, oj droga…

Cennik szkockiego kapra

2011-12-31T13:44:00.002Z

Koniec roku to zazwyczaj czas podsumowań, remanentów i tym podobnych zestawień z dużą ilością cyferek. W tym duchu postanowiłem więc pożegnać się z odchodzącym 2011 za pomocą cennika roku 1628 roku, datowanego dokładnie na jakże mi bliską datę 25 kwietnia. Jest to fragment kontraktu kaperskiego pomiędzy szkockim kapitanem Williamem Douglasem a przedstawicielem Fryderyka Henryka księcia orańskiego. Na jego mocy Holendrzy mieli sponsorować wyekwipowanie okrętu (man-of-war czyli o ile mnie moja nikła wiedza nie myli w tym okresie będzie to zapewne galeon) a także dwóch lub trzech slupów. Douglas i jego dwóch braci zobowiązywałi się by, na własny koszt, ryzyko i ponosząc trudy topić, niszczyć lub palić okręty (mające działa i znajdujące się na służbie wroga). Ustalono także niezwykle interesujący cennik za niszczenie okrętów:

- Za okręt powyżej 100 ton – 30 000 guldenów

- Za okręt powyżej 70 ton – 20 000 guldenów

- Za okręt pomiędzy 50 a 70 ton – 15 000 guldenów

- Za okręt powyżej 30 ton – 10 000 guldenów

- Za okręt powyżej 20 ton – 8 000 guldenów

- Za jacht poniżej 20 ton, który miałby przynajmniej 4 działa – 4 000 guldenów

- Za fregatę z dwunastoma wiosłami po każdej stronie – 8 000 guldenów

- Za łódź okrętową lub długą łódź z ośmioma ławkami dla wioślarzy (thwarts – nie znam polskiego odpowiednika) lub szesnastoma wiosłami - 2 000 guldenów

- Za łódź okrętową lub długą łódź z sześcioma ławkami dla wioślarzy – 1 200 guldenów

- Za łódź okrętową lub długą łódź z czterema ławkami dla wioślarzy – 600 guldenów

Kapitan miał też prawo by zatrzymać jako własny (…) każdy okręt, jacht, slup, działo, kotwicę, liny, dobra (przewożone na okrętach/statkach) i wszelkie inne rzeczy, bez wyjątku, które uda mu się ocalić z jednostek wroga.

I tym miłym, matematycznym akcentem, kończymy na blogu rok 2011. Wszystkiego Najlepszego Panie i Panowie, oby nadchodzący rok był jeszcze lepszy!

Dragoni JKM [fragment]

2011-12-30T14:06:00.000Z

[fragment kolejnego tekstu o formacjach cudzoziemskich, tym razem o dragonii walczącej w czasie wojny smoleńskiej 1632-1634]

Wśród licznych jednostek autoramentu cudzoziemskiego, jakie w ramach armii króla Władysława IV walczyły w wojnie smoleńskiej, nie mogło zabraknąć i dragonii. Doświadczenia z zakończonej kilka lat wcześniej wojny o ujście Wisły i trwającej właśnie Wojny Trzydziestoletniej pokazały, że jest to bardzo przydatna formacja. Ówcześni dragoni to de facto muszkieterowie poruszający się konno – dzięki czemu byli w stanie towarzyszyć kawalerii w szybkich marszach czy podjazdach – ale walczący po spieszeniu, jak inne oddziały piechoty. Dragonia cieszyła się uznaniem ówczesnych hetmanów – litewskiego Krzysztofa Radziwiłła i koronnego Stanisława Koniecpolskiego – którzy mieli okazję podziwiać zdolności tej formacji i jej żołnierzy w praktyce w czasie walk przeciw Szwedom. Także i nowo obrany monarcha, Władysław IV Waza, cenił sobie dragonię, a dwie kompanie z tej formacji weszły w skład jego wojsk nadwornych.

To właśnie owi dragoni królewscy zostali już w grudniu 1632 roku wysłani jako wsparcie dla litewskiego hetmana polnego Krzysztofa Radziwiłła, zbierającego swe wojska w obliczu ataku moskiewskiego. Na czele dwóch kornetów (kompanii) stanęli kapitanowie Jakub Murray (Mora, Moore, More, Moraj) i Marwitz (Marenitz, Murmic, Marenicz). Ich oddziały liczyły łącznie 250 lub 300 żołnierzy (różnica w źródłach), z tymże mieli oni w marszu zaciągnąć jeszcze 100 dragonów – zakładany etat to zapewne 400 ludzi, po 200 w każdej z kompanii. Popis tych dwóch jednostek w obozie Radziwiłła podaje nam jednak liczbę 291 ludzi, jak widać nie udało się uzupełnić stanów, a i zapewne poniesiono straty marszowe. W litewskim obozie pod Krasnem dołączyli do zbieranych przez hetmana wojsk – były tam już dwie inne kompanie dragońskie, dowodzone przez wojewodzica smoleńskiego Mikołaja Abramowicza (84 porcje) i Olgierda Kwitynga (100 porcji). Całość sił podległych Radziwiłłowi według popisu z 26 lutego 1633 roku to 4580 koni i porcji, jak więc widzimy dragonia w owych czterech kompaniach, liczących łącznie 475 porcji, stanowiła blisko 10% etatowego stanu jego wojsk.

Z początkiem marca 1633 roku dragoni wzięli udział w próbie przebicia się posiłków do oblężonego Smoleńska. Na rozkaz hetmana Radziwiłła wybrano z podległych mu chorągwi jazdy 550 żołnierzy – z każdego usarskiego i kozackiego pocztu po jednemu koniu tak jako służyć powinni. Taki wyborowy oddział został następnie wzmocniony 200 dragonami, zapewne z rot królewskich, gdyż na ich czele stali kapitanowie Murray i Marwitz. Grupa ta, dowodzona przez rotmistrza chorągwi kozackiej Jerzego Jurzyca, miała dostać się do Smoleńska od strony północnej, wzmacniając obrońców a także transportując amunicję i żołd. By zaabsorbować siły oblegające, hetman Radziwiłł chciał zaatakować obóz moskiewski. Mikołaj Abramowicz na czele wzmocnionego pułku jazdy miał poprowadzić ową demonstrację, w skład podległych mu oddziałów wchodziły dwie kompanie dragonii – zapewne jego własna i Kwitynga. O ile atak Abramowicza okazał się sukcesem, gdyż siłom moskiewskim zadano straty i niepokojono obóz na tyle długo, by odciągnąć uwagę sił moskiewskich od północnej strony miasta, o tyle działanie grupy Jurzyca były tylko połowicznie udane. Jego oddział nazbyt rozciągnął się w czasie nocnego marszu, tylko 294 żołnierzy (w tym 100 dragonów) dostało się do Smoleńska. Spora część zawróciła do obozu litewskiego, nie mogąc odnaleźć drogi do miasta. Grupa pod komendą kapitana Marwitza, zapewne w dużej części jego kompania dragonii, po walce z oddziałami moskiewskimi poszła w rozsypkę. Część żołnierzy zginęła, część otoczona przez przeciwnika poszła do niewoli. Los dragonów podzielić miał i ich kapitan, a P. Marwica Kapitana snadź samego żywcem wzięto. Generalnie, mimo poniesionych strat, operację można jednak uznać za udaną, gdyż nawiązano kontakt z obrońcami i wprowadzono posiłki do twierdzy. Dano w ten sposób znać wojskom garnizonu że nie zapomniano o nich i że wojska litewsko-polskie szykują się do odsieczy.

[O dalszych losach dragonii w okresie wojny smoleńskiej już w nowym, 2012, roku…]

Śmierć przez pomyłkę?

2011-12-30T12:14:00.000Z

Pod koniec października 1636 roku młody Daniłowicz, wojewodzic ruski, z ochoty i z ambicji chwały mając 500 jazdy, wyprawił się na Tatarów. Magnat nie miał jednak szczęścia w tej wyprawie, od nieprzyjaciela okrążonym postrzelony i wzięty [do niewoli]. Daniłowicz próbował wynegocjować za siebie okup, jednak wieść o jego pojmaniu trafiła do uszu Kantymira Murzy, osławionego Krwawego Miecza. Ten przemocą odebrał polskiego jeńca z rąk murzy który go pochwycił po czym nakazał swojemu synowi zabicie Daniłowcza. Ten wnet Daniłowiczowi w tył związawszy ręce, położył go na ziemi i raz i drugi w szyję tnie. Widząc syn Kantymira, iż nędzny więzień się dręczy i z śmiercią mocuje, dobywszy żelaza, serce mu przebił; i tak nędznie zginął wielkiej nadziei młodzian i dostatniej fortuny dziedzic. Czemu tatarskie murza kazał w tak okrutny sposób pozbyć się więźnia? Jednak wersja mówi o tym, że był po prostu na tyle pijany, że wydał rozkaz niejako przez pomyłkę, tracąc okazję na bogaty okup. Inna wersja dowodzi o pomylonej tożsamości jeńca – Kantymir miał sądzić, że wojewodzic jest synem ówczesnego wojewody ruskiego Stanisława Lubomirskiego, który w 1629 miał być odpowiedzialny za śmierć Welisza murzy, innego syna Kantymira. Być może tatarski wódz pogubił się po prostu w zawiłościach tytułów urzędników koronnych? Tak czy inaczej historia skończyła się smutno, ciało wojewodzica udało się jednak wykupić z rąk Tatarów i pochować w rodzinnej krypcie.

Sojusznicy RON - cz. VII

2011-12-29T20:44:00.001Z

Nieco informacji o posiłkach cesarskich podczas 'Potopu' - korpus generała de Souches pod Toruniem w 1659 roku

T. Nowak w swoim 'Oblężeniu Torunia' podaje:
Regiment piechoty de Souches - ok. 650 ludzi
Reg. kirasjerów Heister (bez 2 kompanii które zostały jako garnizon w Krakowie)
Reg. kirasjerów Ratschin (bez 4 kompanii które jeszcze nie nadeszły z Czech)
Reg. kirasjerów Knigge
Reg. dragonów Spancko
Reg. dragonów Flettinger

Jazda i dragonia razem ok. 3000 ludzi

artyleria korpus - 6 dział i 2 moździerze.

Korpus został dwukrotnie wsparty posiłkami:
- w końcu sierpnia przybył regiment pieszy de Nicoli - ok. 600 ludzi
- 4 września nadciągnęło 5 kompanii pieszych z regimentu de Merse'a - ok. 400 ludzi
Doszły także pozostałe kompanie jazdy z regimentu Ratschin - ok. 350 ludzi

Razem w toku oblężenia - 1650 piechoty i 3350 jazdy i dragonii. Po zakończeniu oblężenia w 1658 roku liczebność korpusu miała spaść z 5000 do zaledwie 1600 żołnierzy (sic!) - 400 piechurów i 1200 jazdy i dragonii. Oprócz wysokich strat 'krwawych' w toku oblężenia + zawsze towarzyszących armii chorób, korpus austriacki cierpieć miał na wysoki odsetek dezercji. Uciekinierzy z armii zaciągali się na służbę Gdańska lub do polskich regimentów (oczywiście nie do tych, które walczyły pod Toruniem).

Dodatkowe informacje za: Opitz Eckardt. "Österreich und Brandenburg im Schwedisch-Polnischen Krieg 1655-1660".

Bitwa pod Zborowem oczami chana

2011-12-28T10:42:00.001Z

W archiwum Muzem Pałacu Topkapi w Stambule znajduje się niedatowany list chana Islama III Gereja, adresowany do wielkiego wezyra Kara Murad Paszy. Z opisu wynikałoby, że korespondencja dotyczy lata 1649 roku i bitwy pod Zborowem. Ciekawe jest, że Kozacy Zaporscy są tu określani jako ‘Kozacy dnieprowscy’ w odróżnieniu od ‘Kozaków dońskich’. Oto jak chan opisywał starcia [użyłem angielskiego tłumaczenia autorstwa Chantal Lemercier-Quelquejay]:

Z pomocą Najwyższego zaatakowaliśmy wręcz okopany tabor [polski] i walczyliśmy tak dobrze, że zabraliśmy im sześć czy siedem dział a naszymi szablami ścięliśmy pięć czy sześć tysięcy niewiernych. (…) nasze wojska nie pozwoliły Polakom na żadne działania. [Obóz polski] otoczony z czterech stron przez Tatarów i Nogajców, Polacy nie mogli go opuścić w celu zdobycie żywności, paszy i wody. Wreszcie, pozbawieni nadziei, zaczęli kopać szańce i zamknęli się sami w swym obozie.

Wtedy nadciągnęły wojska Hetmana Dniepru [Chmielnickiego] które zaatakowały Polaków. Pod ogniem [kozackich] dział i muszkietów, atakowani z jednej strony przez Tatarów a z drugiej przez Kozaków, [Polacy] nie mieli chwili odpoczynku i kiedy nacisk naszych wojsk stał się zbyt mocny, poprosili o łaskę [negocjacje].

Kiedy ich posłowie wyszli z obozu, udzielono im łaski. Ich bezbożny król [który był w obozie] po raz kolejny złożył przysięgę i obiecał dotrzymać niegdyś umówionych przyrzeczeń.

Po tym ich [polska] armia wycofała się, a nasze wojska ruszyły na Krym z niezliczonymi łupami. Teraz dotarły właśnie na krymskie tereny.

Hetman Dniepru wysłał nam przez posłańca wiadomość, która głosi: ‘Błogosławiony niech będzie Bóg i jego Wysokość; osiągnęliśmy nasze cele i od teraz gotowiśmy oddać nasze usługi których będzie wymagać Padyszach [sułtan] lub Wasza Wysokość [chan].

Kraik niewielki, okryty lasami...

2011-12-27T10:48:00.000Z

Opublikowanie listy armii kurlandzkiej do OiM troszkę nam się opóźniło – przepraszam, obiecywałem że będzie przed Świętami - jednak jako że PDF już tuż tuż wypadałoby zrobić jakieś wprowadzenie historyczne. Znalazłem właśnie ciekawą notkę z 1683 roku, w której francuski podróżnik tak opisywał Kurlandię:

Księstwo Kurlandzkie stanowi kraik niewielki, okryty lasami, przynoszącymi mu znaczny dochód, ponieważ drzewo tameczne bardzo się do budowy okrętów nadaje, zwłaszcza do masztów. Kraj ten dostarcza wojowniczej szlachty, sposobnej do wojennej karności, a także dzielnych żołnierzy, zdolnych do wszystkiego, jako jeźdźcy i piechury. Jakkolwiek kraj ten, zbliżony do bieguna na krańcu Polski leżący, oddalonym jest od wszelkich związkach cywilnych i od wpływu dworu, obyczaje jego nie są bynajmniej dzikimi, a powierzchowność i maniery jego mieszkańców są tak ogładzone, jak w innych miejscowościach Niemiec, których ubiór, język i religię protestancką, Kurlandczycy sobie przyswoili. Wprawdzie lud zachował tu narzecze odrębne, miejscowe, do żadnego innego nie zbliżone, jak np. narzecze Basków i Bretonów do francuskiego, lecz język niemiecki jest językiem dworu, księcia i szlachty.

Jeden oberszterlieutenant, dwóch majorów, czterech kapitanów...

2011-12-26T12:00:00.000Z

Pod koniec marca 1659 roku oddziały koronne dowodzone przez generała Grodzickiego i ks. Bogusława Radziwiłła podeszły pod zajęte przez Szwedów Miłakowo (Liebstadt). Polacy połączyli się tu z niewielką dywizją brandenburską generała von Gortzke (1800 rajtarii i 1000 dragonii) i przystąpili do oblężenia miasta. Maleńki garnizon, w obliczu ogromnej przewagi przeciwnika i bez nadziei na odsiecz ze strony szwedzkich sił polowych, zdecydował się na kapitulację. Ks. Bogusław zanotował nader dokładnie kogo wzięto do niewoli:

Jednego oberszterlieutenanta [podpułkownika], dwóch majorów, czterech kapitanów, dziewięciu poruczników, czterech chorążych, trzydziestu pięciu unteroficjerów [podoficerów], dwieście ośmdziesiąt żołdatów, ośm chorągwi [piechoty], dwa kornety [sztandary kawalerii] i parę działek.

Idąc tropem zdobytych sztandarów oznaczałoby to, że garnizon składał się z 8 kompanii piechot i 2 kompanii jazdy. Oczywiście jeżeli porównamy to z ilością jeńców widzimy, jak bardzo niskie musiały być stany liczebne szwedzkich oddziałów w tym okresie. Niestety nie udało mi się zidentyfikować, z jakich regimentów wydzielono kompanie do garnizonu Miłakowa.

After the Dutch manner and fashion

2011-12-22T15:39:00.000Z

Kolejny drobny przyczynek do historii wyglądu i barwy dragonii w armiach RON. Wiosną 1656 roku Patrick Gordon – który akurat ‘zmieniał barwy klubowe’ i ze szwedzkiego stawał się polskim żołnierzem – tak oto opisał kompanię polskiej dragonii:

Kompania dragonów, składająca się z około 80 ludzi, wszyscy [z nich] Polacy w niebieskich kurtkach na wzór i modłę holenderską, ich kapitanem był Holender zwący się Zacharias Mitlach. Chorąży [kompanii] znał holenderski, ale był Polakiem.

Wzmianka krótka, ale treściwa, bo nie dość że mamy informacje o niebieskiej barwie, to jeszcze nasz szkocki pamiętnikarz wspomina o zachodnioeuropejskich strojach.

O walnym boju i szyku pogańskim

2011-12-22T13:58:00.000Z

Konstantin Mihajlowicz był XV-wiecznym Serbem, któremu przyszło służyć w korpusie janczarów. W czasie swojej służby miał okazję być świadkiem oblężenia Belgradu, walczył także w krwawej kampanii przeciw Wladowi Palownikowi. W 1463 roku wchodził w skład garnizonu zamku w Zwecaju, który został zdobyty przez ‘Czarną Armię’ Macieja Korwina. Serbski janczar przeszedł wtedy na stronę zwycięzców, po czym zajął się redagowaniem i wydawaniem swoich wspomnień z okresu służby wśród elitarnej piechoty sułtana. Poniżej krótki fragment z wydanego w Sanoku w 1857 roku Pamiętnika janczara przed rokiem 1500 napisanego. Wycinek dotyczy szyku bitewnego armii tureckiej w drugiej połowie XV wieku.

Zuchwalszego narodu od Kozaków na ziemi znaleźć niepodobna

2011-12-21T11:08:00.000Z

Kozackie ‘chadźki’ docierały często do samego Stambułu, zadając duże straty Turkom i wzbudzając panikę wśród ludności miasta i jego okolic. Odwagi i brawury mołojcom nie mógł nawet odmówić turecki kronikarz, pisząc tak oto o ich rajdzie w roku 1625 [zmieniłem pisownię na współczesną]:

Utarczki morskie Kozaków równie są niebezpieczne, jak ciekawe i nader dziwne. Czajki ich sztucznie wiązane z sitowia i prątków, gdy mocna powstanie fala, nie tona, lecz prawie się wypełniają wodą, w której zanurzeni do pasa pohańcy biją się do upadłego. Śmiało powiedzieć można, iż zuchwalszego narodu od Kozaków, mniej dbającego o życie, mniej czującego wstręt do śmierci, na ziemi znaleźć niepodobna. Podług świadectwa osób morskiej świadomej rzeczy, hałastra ta zręcznością i odwagą w podobnych na wodzie bitwach, straszniejsza jest niż inny jakikolwiek naród, a walka którą żeśmy opisali [opis rajdu kozackiego w 1625 roku, w czasie którego doszło do krwawej bitwy z flotą 43 galer tureckich] nie może, podług ich zdania, z żadną na świecie iść w porównanie. Dosyć powiedzieć, że po rozbiciu ich siły, do samego ranka do godziny prawie czwartej, siedemdziesiąt zaledwie czajek [z 300 które miały brać udział w wyprawie] zatopić zdołano, i nie inaczej jak wszystkich sił dobywając, resztę ich potrafiono zniszczyć.

Malarze znani i nieznani - cz. XLIII

2011-12-20T11:50:00.000Z

I raz jeszcze mistrz Della Bella, po raz kolejny z wjazdu do Rzymu Ossolińskiego - tym razem jeden ze wstępnych szkiców do oddziału 'czerwonych' kozaków pokazywanego wcześniej. Jak widać imć Stefano pieczołowicie przygotowywał się do pracy, szkicując sobie postaci i 'ustawiając' je do finałowej pracy.

Malarze znani i nieznani - cz. XLII

2011-12-18T13:52:00.000Z

Kolejne szczegóły z wjazdu poselstwa Ossolińskiego do Rzymu, autorstwa Della Belli. Powyżej wielbłądy, 10 takich zwierząt miało wzbudzić sensację wśród obserwujących je Rzymian. Oczywiście jak wypada przy tego rodzaju popisie zbytku i przepychu, poczciwe dromadery kunsztownie ozdobiono. Obwieszone one były srebrnymi nićmi, jedwabnymi sznurami i narzutami z czerwonego aksamitu. By dodać orientalnego klimatu, wielbłądy prowadzili odpowiednio wystrojeni Tatarzy i Ormianie.

Poniżej przepiękne konie tureckie prowadzone tuż za pochodem pokojowych posła. Ozdoby tych pięciu koni kosztowały bodaj najwięcej z całej wyprawy – ich siodła były bowiem zdobione diamentami, turkusami i rubinami. Także i tutaj rolę prowadzących pełnili Tatarzy i Ormianie. Z końmi tymi związana jest też anegdotyczna akcja reklamowa Ossolińskiego, dwa konie miały bowiem złote podkowy, które (celowo) słabo umocowano, by odpadły w czasie pochodu. Niezły popis, trzeba przyznać…

Sprytny Włoch z jeżem w herbie

2011-12-17T11:59:00.001Z

Alessandro Guagnini (1534-1614) to włoski żołnierz i dziejopis, który związał się z Rzeczpospolitą, służąc w armii litewskiej. Za swą służbę otrzymał w 1571 roku indygenat, odtąd znamy go jako Aleksandra Gwagnina (tak też miał nazywać się jego uroczy herb – polecam poszukać i sprawdzić). Znany jest jednak przede wszystkim jako autor Sarmatiae Europeae Descriptio quae Regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masoviam, Prussiam, Pomeraniam, Livoniam et Moschoviae Tartariaeq[ ue] partem complectitur [...] czyli Opisu sarmackiej Europy.

Dzieło to, po raz pierwszy wydane w Krakowie w roku 1578, przyniosło mu rozgłos w Europie. Włoch miał jednak jakoby ukraść manuskrypt napisany przez jednego ze współtowarzyszy broni - słynnego Macieja Stryjkowskiego (o którym napiszemy innym razem) – i tak wydać po własnym nazwiskiem. Afera zrobiła się z tego straszna, sprawa oparła się nawet o króla Stefana Batorego, niemniej jednak dzieło Gwagnina cieszyło się ogromnym powodzeniem w Europie. Poniżej perełka z Sarmatiae Europeae… opisujące zwyczaj wojenny Tatarów:

Tatarzy radzi się spotykają w polu równym, pułki swe w koło zgromadziwszy szykiem zakrzywionym, które pospolicie ludzie rycerscy marsowym tańcem zowią, a na pierwszym potkaniu, tak gęste strzały puszczają, jako grad najgęstszy.

Na wypadek gdyby ktoś chciał się zapoznać z łacińskim oryginałem, polecam wersję elektroniczną:

http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=33&s=1

Petyhorcy - drobne uzupełnienie (ale zawsze coś)

2011-12-16T09:58:00.000Z

Bardzo krótkie uzupełnienie do jednego z najciekawszych dla mnie tematów XVII-wiecznej wojskowości polsko-litewskiej czyli formacji petyhorców. Nieco już poświęciłem jej miejsca na blogu:

http://kadrinazi.blogspot.com/search/label/petyhorcy

tym razem chciałem nawiązać do pierwszego wpisu z tej serii:

http://kadrinazi.blogspot.com/2010/05/lekki-husarz-albo-petyhorec.html

Wspominałem tam o występowaniu petyhorców w czasie rokoszu Zebrzydowskiego, gdzie znajdujemy ich zarówno w siłach królewskich jak i pośród rokoszan. Okazuje się, że jeszcze jeden z magnatów polskich w tym okresie miał wśród swoich wojsk prywatnych interesujące nas oddziały. W spisie zatytułowanym Poczty niektórych panów pod Lublinem w 1606 roku, od niedawna dostępnym na niezwykle godnej polecenia stronie Repozytorium Cyfrowe Poloników

http://repcyfr.pl/dlibra

znajdujemy oto wśród prywatnych wojsk Janusza Ostrogskiego, kasztelana krakowskiego, wzmiankę o dwóch chorągwiach pietyhorców – jedna miała liczyć 150, a druga 100 koni. Ot drobna ciekawostka, ale cieszy…

Uwaga techniczna - komentarze

2011-12-15T13:08:00.000Z

W związku z kilkoma ostatnimi przypadkami, gdzie anonimowi komentujący nie fatygowali się by podpisać swoje wypowiedzi (nickiem czy imieniem), mimo że delikatnie to sugerowałem, a także z związku z kilkoma dosyć kuriozalnymi i obelżywymi komentarzami (które zostały już usunięte) wracam do starego ustawienia w kwestii komentarzy. Od tej nie będzie już możliwości wpisywania komentarzy jako anonimowych. Tych którym to przeszkadza przepraszam, jednak nie po to prowadzę w wolnym czasie blog by czytać chamskie teksty obrażające mnie lub moją rodzicielkę...

Armia siedmiogrodzka - informacje

2011-12-15T09:33:00.000Z

Informacje o XVII-wiecznej armii siedmiogrodzkiej dostępne w języku polskim są nader skąpe, stąd też z ogromną radością przyjąłem fakt, że Marcin Sowa (tłumacz i autor prac z serii 'Historyczne Bitwy') zechciał reaktywować wątek poświęcony tej armii na forum Strategie:
http://www.strategie.net.pl/viewtopic.php?f=65&t=3758
Można tam znaleźć niesamowicie interesujące szczegóły, tłumaczone przez Marcina z prac węgierskich. Zachęcam do lektury, bo też to niesamowita okazja do poczytania o tej mało u nas znanej armii.

Kurlandczycy w OiM

2011-12-14T12:36:00.000Z

Po latach postanowiłem wrócić do zabawy w cięcie, klejenie i malowanie; w końcu OiM jest tak ciekawym systemem że nie mogę sobie darować. Na pierwszy ogień idzie armia Księstwa Kurlandii, do której zasady napisał Rafał Szwelicki z moją pomocą - zasady niedługo będą dostępne na stronie gry. Póki co bawię się więc w konwertowanie szlachty kurlandzkiej, która stanowić będzie część armii. Jakość konwersji bardzo różna, szmat czasu upłynął od kiedy ostatni raz to robiłem. Postępy prac można śledzić w wątku który założyłem na forum gry:
http://www.ogniemimieczem.wargamer.pl/forum/viewtopic.php?f=17&t=932

Malarze znani i nieznani - cz. XLI

2011-12-14T09:42:00.000Z

Stefano della Bella po raz kolejny gości na blogu, tym razem przedstawiam fragmenty słynnych akwafort z serii Entrata in Roma dell’ambasciatore G. Ossoliński. Chodzi oczywiście o wjazd podskarbiego nadwornego koronnego Jerzego Ossolińskiego do Rzymu i uroczystej ceremonii przywitania tam polskiego posła. Wjazd odbył się 23 listopada 1633 roku, a Ossoliński bez wątpienia wywarł ogromne wrażenie na włoskich gospodarzach.

Powyżej widzimy oddział 30 kozaków. Ubrani byli w przetykane złotem szkarłatne ferezje, liczne pióra które tam widzimy pochodzą od żurawi (biedne ptaki…). Kozacy uzbrojenie są w szable, łuki i bandolety. Piękne przyozdobione są także konie, a Polacy zdają się tu popisywać swoimi zdolnościami jeździeckimi.

Oddział poniżej to 30 pokojowych Ossolińskiego, ubranych w błękitne ferezje z pomarańczowym podbiciem, wykonane z atłasu. Paziowie ci są wyposażeni podobnie jak kozacy, przy boku mają szable, dodatkowym uzbrojeniem są łuki. Także i tutaj uwagę zwracają przyozdobione konie.

Pułkownik o wybiórczym wzroku i słuchu

2011-12-12T14:35:00.000Z

Zupełnie zapomniałem, że wspomnienia pułkownika De La Colonie miały zagościć częściej na forum:

http://kadrinazi.blogspot.com/2011/06/pieko-na-wzgorzu-schellenberg.html

Powróćmy więc do oficera i jego grenadierów, tym razem do walk pod Ingolstadt w 1704 roku, gdzie oddziały bawarskie zadały spore straty Austriakom. Ciekawe są komentarze naszego francuskiego pułkownika, który chociaż walczył w armii bawarskiej to często nader specyficznie komentował poczynania swoich towarzyszy. Tłumaczenie własne z angielskiego przekładu, więc wszelkie wpadki językowe to moja wina:

Nienawiść istniejąca pomiędzy Bawarami i cesarskimi jest taka, że rzucili się na siebie niczym szaleńcy i zderzenie [oddziałów] było straszliwe. Faktycznie tak okropne, że przeciwnik [cesarscy] nie czekali na drugi atak; zaczęli uciekać poprzez równinę, aż ich piechota schroniła się w lasach.

Dragoni [bawarscy] i moi grenadierzy ścigali ich przez ponad dwie ligi [ponad 9 km]; wzięliśmy wielu jeńców, a straty przeciwnika to ponad trzy tysiące ludzi, nie wliczając jeńców, a także osiemset koni, które bardzo przydały się dla naszych dragonów.

W czasie pościgu zdobyto nieco łupów, ale moim grenadierzy nie pochwalali łupienia trupów i jeńców. Jednakże w czasie pościgu znaleźli sposób na wysłanie oddziału ze specjalnym zadaniem przeszukania okolicy i złupienia sąsiednich wiosek i pastwisk, skąd uprowadzili przynajmniej czterysta sztuk bydła, a tak dobrze ukryli swoją zdobycz że nie wiedziałem o niej nic aż do momentu, gdy nic nie mogłem temu [złupieniu] zaradzić.

Jakże pięknie sobie wytłumaczył przymknięcie oka na postępki swoich grenadierów. No ale przynajmniej nie musiał chodzić przez pewien czas o pustym brzuchu...

Dragon buntownik

2011-12-12T09:32:00.000Z

Wielu nie mogło zapomnieć księciu Bogusławowi Radziwiłłowie jego ‘elastyczności politycznej’ w czasie ‘Potopu’, kiedy to zmieniał strony niczym rękawiczki. Mimo że odzyskał zaufanie polskiego monarchy, to jeszcze w kwietniu 1662 roku zdarzyło się, że księciu groziło niebezpieczeństwo ze strony rozeźlonych żołnierzy. Jak o tym sam napisał w swojej autobiografii:

Osobliwie był porucznik dragoński J.M. pana pisarza [polnego litewskiego] [Aleksandra Hilarego] Połubińskiego, z Prus plebeius, który wojsko buntował, aby na gospodę moją najechało, ale Bóg sprawił, że gotując się na to na koniu biegając, szyję złamał.

Książę Bogusław mógł odetchnąć z ulgą, chociaż kto wie co mogłoby się stać, gdy nie wypadek litewskiego oficera?

My precious... (i dodatek na Święta)

2011-12-10T15:38:00.000Z

Wreszcie dotarł do mnie podręcznik do 'Ogniem i Mieczem' (wielkie dzięki dla ekipy Wargamera). Ech, co za uczta! Przepięknie wydany, niezwykle solidna kniga, graficznie to jeden z lepszych podręczników jakie miałem okazje czytać. Przepisy czytelne i bardzo klimatyczne, niedługo zacznę sobie testować różne podjazdy. Kilka drobnych literówek, także parę braków - co już jednak zostało rozwiązane w erracie, więc nie ma problemu.
A ci którzy czytają forum OiM wiedzą, że niedługo pojawią się zasady do kolejnej, nie uwzględnionej w podręczniku armii. Ot taki tam rzuciłem pomysł, Rafał Szwelicki przyklasnął i wespół w zespół rześmy coś takiego miłego zmajstrowali. Na Święta pdf powinien być dostępny do ściągnięcia, póki co jednak udało się utrzymać w tajemnicy o jaką armię chodzi. Mam nadzieję, że gracze nie będą rozczarowani.

Bóg, diabeł i król szwedzki

2011-12-08T11:35:00.000Z

Dyplomację można uprawiać czasami za pomocą grubego kija, waląc nim obiekt naszych działań dyplomatycznych prosto w czaszkę (aż zahuczy). Przykładem takiego właśnie ‘dyplomatycznego kija’ jest list który w czerwcu 1631 roku wysłał król Szwecji, Gustaw II Adolf, do elektora Brandenburgii, Jerzego Wilhelma Hohenzollerna. ‘Lew Północy’ postawił bowiem w owym liście bardzo proste ultimatum:

Nie chcę słyszeć o [brandenburskiej] neutralności. Musisz być Panie moim przyjacielem lub wrogiem. Kiedy przybędę na tereny graniczne [Brandenburgii] musisz się zadeklarować po jednej ze stron [w tekście jest zimny lub gorący]. Toczy się tu walka pomiędzy Bogiem a diabłem. Jeśliś jest z Bogiem, musisz stanąć po mojej stronie, a jeśliś z diabłem, musisz walczyć przeciw mnie. Nie ma trzeciej opcji.

No i cóż mógł zrobić elektor z taką ‘ofertą’…

Jednych postrzelano, drudzy wymarli...

2011-12-07T17:34:00.000Z

Trzydniowa bitwa ochmatowska (29 stycznia - 1 lutego 1655 roku) to jedno z najkrwawszych starć z udziałem armii koronnej w XVII wieku. Połączone siły polsko-tatarskie walczyły tu przeciw koalicji kozacko-moskiewskiej. Oddziały koronne poniosły ogromne straty w czasie szturmów na tabor kozacki, o którym Stefan Czarniecki, dowodzący pułkiem JKM, miał powiedzieć, że był tak mocny i ognisty, jako jaki Malbork. Krwawe żniwo zebrały także trudne warunki pogodowe i problemy logistyczne. Siarczyste mrozy a także brak żywności i wody były odpowiedzialne za śmierć wielu żołnierzy. Zobaczmy jak o tych stratach pisali uczestnicy walk.

Stefan Czarniecki ubolewał nad stratami dowodzonego przez siebie pułku jazdy, a także regimentu dragonii. Gdzie zginęło z pułku mego więcej [niż] sta Towarzystwa, Rotmistrz Grodzicki on to Chęciński, koni ze trzystą, Dragonów moich bardzo wiele. Regiment dragonii miał mieć 25 zabitych i 47 rannych.

Zdzisław Zamoyski rysuje nam obraz strat piechoty: Jednych postrzelano, drudzy wymarli, trzeci wymrożeni, a czwarci pouciekali. Ledwiebyśmy wyrachowali dwanaście set piechoty do bitwy. Officyerów też nie mało zginęło i naszych Rotmistrzów i Poruczników, i Towarzystwa, ale przy takiej igraszce tak być musi [sic!].

Wespazjan Kochowski z kolei tak opisuje straty: [Jakub] Łabęcki, Grodecki, [Jan] Siemaszko, Wierzchliński rotmistrze i czterech poruczników, 13 chorążych i oprócz tego Poradowski i Spereg, porucznicy husarscy jeden margrabiego Myszkowskiego, drugi biskupa krakowskiego i z towarzystwa przeszło 200 poległo, oprócz pocztowych tudzież pieszych.

Zdrajcy oraz wszelkiego rodzaju rabusie i złoczyńcy

2011-12-07T12:44:00.000Z

Tym razem zobaczymy jak odmienny opis wyjścia szwedzkiego garnizonu z Krakowa podaje Kochowski. Nie wiem skąd wziął w ramach wojsk generała Wirtza Finów (nie kojarzę żadnego fińskiego regimentu broniącego Krakowa), także ilość kawalerii jest podejrzanie wysoka:

Dnia trzydziestego sierpnia opuścili Kraków Szwedzi, a wraz z nimi zbieranina rozmaitych ludzi: arian, zbiegów, zdrajców oraz wszelkiego rodzaju rabusiów i złoczyńców. Na przedzie jechało trzysta obładowanych wozów, każdy zaprzęgnięty w sześć koni: następnie z rozwiniętymi sztandarami postępowała piechota, w poszarpanych ubiorach, przeważnie Finowie, doświadczeni żołnierze króla Karola, zahartowani w niebezpieczeństwach; prowadzili oni ze sobą osiem dział, zwanych falkonetami, z potrzebną amunicją. Dalej szła gromada kobiet, przy czym niektóre z nich niosły na plecach po jednym lub nawet po dwoje dzieci, a nie brakło i takich, co dźwigały na ramionach wielkie tłumoki z resztkami polskiej zdobyczy. Na samym końcu pokazało się dwadzieścia siedem (jeżeli dobrze pamiętam) oddziałów jazdy.

Knechci, rajtarzy, kolasy, a nawet kobiety (konno i pieszo)

2011-12-05T22:15:00.000Z

Broniony przez Szwedów i Siedmiogrodzian Kraków skapitulował przed oddziałami polskimi i cesarskimi pod koniec sierpnia 1657 roku (zależnie od źródła spotykamy daty 18, 23 lub 25 sierpnia). Obrońcy poddali się na honorowych warunkach, z prawem wyjścia z miasta wraz ze sztandarami, bębnami i artylerią. Tak oto wyjście wojsk szwedzkich generała Wirtza opisywał Patrick Gordon (tłumaczenie własne):

Szwedzi (…) wymaszerowali z zamku z artylerią, amunicją, rozpostartymi sztandarami, bijąc w bębny i grając na trąbkach, [a było ich] w 26 pieszych kompaniach około 1500 ludzi, 2 kompanie dragonów [razem] 80 ludzi, 12 kompanii jazdy [razem] 672 ludzi, wydzielonych jeźdźców i muszkieterów przy taborze [razem] 500, wozów taborowych 317, 27 karet, 46 kolas, 132 luźnych koni, 221 kobiet [poruszających się] konno i pieszo.

Wojenne fortele pod Smoleńskiem - cz. I

2011-12-05T16:52:00.000Z

Król Zygmunt III na czele swojej armii oblegał Smoleńsk bardzo długo (od września 1609 do czerwca 1611 roku), acz z powodzeniem. W toku długotrwałego oblężenia dochodziło do licznych szturmów, wycieczek ze strony obrońców, a także rozlicznych forteli wojennych. Jako że zachowało się do naszych czasów sporo materiałów źródłowych, możemy w nich znaleźć mnóstwo interesujących opisów walk czy sytuacji do których dochodziło podczas oblężenia. Pozwolę sobie więc od czasu do czasu zamieścić jakieś krótkie anegdoty z okresu oblężenia. Jako pierwszy wystąpi Stanisław Górecki, rotmistrz chorągwi kozackiej, który 5 stycznia 1610 roku wyprawił się nocną porą na zwiad murów Smoleńska:

P. Górecki, rotmistrz quarciany, odważywszy się z kilką towarzystwa, w nocy podszedłszy pod mury smoleńskie, od Abraamowskiey bramy, zmierzył wysokość muru, dla pewnych wojennych fortelów, y postrzeżony gdy się wracał, siła użył od gęstey strzelby niebezpieczeństwa.

Odważny oficer miał jednak szczęście, bo uniósł cało głowę ze swojej misji. Jak przekonamy się przy okazji kolejnych wpisów, nie zawsze atakującym dopisywało szczęście…

Małpa, Wieloryb, Baba i reszta ekipy

2011-12-04T19:13:00.000Z

Trzecia i ostatnia część spisu arsenału zamku w Lachowiczach. Tym razem bardzo ciekawy opis artylerii zamkowej, ukazujący niesamowity misz-masz od krzyżackiej armaty 5-funtowej po zdobytą na Szwedach armatę polową. Pozwalam sobie załączyć skany, trochę dużo byłoby tu przepisywania.

Dobry wzrok i doskonałe kończyny [dla jasności dodajmy że dolne]

2011-12-03T11:36:00.000Z

Notka tym razem nad wyraz krótka, ale tak mnie ubawiła świeżo znaleziona anegdotka, że nie mogę sobie jej darować. Rzecz o tym jak w Europie Zachodniej komentowano upadek wyszkolenia i zdolności wojennych tureckich janczarów na początku XVIII wieku. Znany włoski żołnierz, podróżnik i naturalista Luigi Ferdinando Marsigli (to pan z szałową peruką którego możecie podziwiać powyżej) miał ok. 1720 roku tak napisać o armii sułtańskiej (tłumaczenie luźne, acz jak mi się wydaje celne):

Janczarzy znani są ze doskonałego wzroku a także dobrych [dolnych] kończyn [znaczy się nóg]. Pierwszy [tj. wzrok] służy im by mieć oko na niesforną kawalerię [turecką], które jest niezwykle skłonna do ucieczki [z pola bitwy], drugie zaś [tj. nogi] po to by umożliwić im szybkie pójście w ślady [kawalerii].

Działo się to na uroczysku zwanym Sasowy Róg

2011-12-01T12:24:00.000Z

Rok temu pisałem o składzie wojsk, które pod komendą Stefana Potockiego poniosły w 1612 roku klęskę pod Sasowym Rogiem:

http://kadrinazi.blogspot.com/2010/11/ze-starosta-felinskim-do-wooch-sasowy.html

Zastanawiałem się wtedy, jak mogło dojść do rozbicia polskiej ekspedycji. Zapomniałem wtedy, że nieco o owej tragicznie zakończonej wyprawie napisał w swojej kronice biskup Paweł Piasecki. Chociaż zwykłem do jego opisów podchodzić ze sporą ostrożnością, na bezrybiu i rak ryba, więc oddajmy mu głos. Przede wszystkim zarzucił niedoświadczonemu Potockiemu, że zignorował dobre rady doświadczonych oficerów i zignorował przeciwnika. I byłby może wydołał niebezpiecznym zamiarom swoim, gdyby pogarda sił nieprzyjacielskich dozwoliła mu była słuchać rad bieglejszych od siebie rotmistrzów. Armia szła w nieładzie, bez większych środków ostrożności, w ciągnieniu nie był zachowany żaden tryb wojenny. Maszerujące wojska były szarpane przez Tatarów, chwytał nieprzyjaciel wysyłanych na picowanie [po żywność], opodal i bez porządku zabiegających; niepilnie odprawiały się czaty; nie wyprawiano przed sobą szpiegów na użycie języka [dla złapania jeńców]; nie wiedziano bynajmniej, gdzie i w jakich siłach znajdował się nieprzyjaciel. Nic więc dziwnego, że siły tatarskie, składające się jakoby z 30 000 ordyńców, mogły zając wygodną pozycję do ataku. Kiedy żołnierze Potockiego szykując się dopiero w porządek bojowy, nie mieli miejsca do rozwinienia swoich szeregów, nieprzyjaciel uderzywszy na nich od czoła i obu skrzydeł tak szybko, że nawet szabel dobyć nie mieli czasu, a prócz tego zajęciem brzegu rzecznego tył im wziąwszy, zewsząd ich opasał i bez walki, bez rzezi wszystkich powiązał, wyjąwszy niewielu, co się przez zgęszczone kupy nieprzyjacielskie przemknęli, luboć i z tych jedni w bystrym owych rzek nurcie potonęli, inni już po przepłynięciu od Tatarów przechwyceni polegli. Czyżby więc klęska bez bitwy, tym gorsza że sporą część jeńców wymordowano po kapitulacji? Muszę poszukać jeszcze innych źródeł do tego starcia, temat mnie zainteresował.

Malarze znani i nieznani - cz. XL

2011-11-30T20:11:00.000Z

Kolejne piękne źródło ikonograficzne dotyczące armii tureckiej w XVII wieku, tym razem w odmętach sieci odnalazł je Rafał Szwelicki (pozdrawiam!).

Jest to seria 121 malunków, ukazujących gwardzistów, urzędników i różne ciekawe postaci z dworu sułtana. W roku 1657 lub 1658 nabył je w Stambule Claes Rålamb, szwedzki ambasador na dworze sułtana. Staraniem Narodowej Biblioteki w Sztokholmie, cała seria znajduje się online i można ją podziwiać pod poniższym adresem:

http://goran.baarnhielm.net/draktbok/eng/alfreg.htm

Na zachętę dwa z malunków. U góry lekki piechur z oddziałów lewantów, poniżej solak, czyli wspomniany już niedawno na forum leworęczny łucznik. Polecam obejrzenie pełnej kolekcji, sporo tam bardzo ciekawych wizerunków.

Koni dwadzieścia tysięcy

2011-11-29T13:04:00.004Z

Utrata koni w czasie kampanii czy bitwy bywała tak dotkliwa, że częstokroć XVII-wieczni polscy czy litewscy pamiętnikarze poświęcają swoim wierzchowcom więcej miejsca niż poległym żołnierzom. W sumie jednak trudno się dziwić, biorąc pod uwagę, że praktycznie każdy piszący owe memuary służył jako kawalerzysta i z własnej kieszeni musiał często wysupłać spore kwoty na wyposażenie pocztu. Litewski husarz Jan Władysław Poczobut Odlanicki pod datą 21 marca 1664 roku zapisał o dramatycznych wręcz stratach wśród koni armii koronno-litewskiej w wyprawie moskiewskiej:

Jakoże przez tę pohanną puszczę tak się wojsko całe zrujnowało, że więcej dwudziestu tysięcy na samej puszczy koni zostało wojskowych, jak rosłych tak podjezdków, koni wozowych, a do tego jeszcze i od wozów wszystkich odpadło, tak nas Pan Bóg biczykiem swym dotknął po dobrym bycie moskiewskim.

Sam Poczobut utracił praktycznie wszystkie konie ze swojego pocztu. Pod datą 27 kwietnia czytamy:

Zdechł mi koń kary pocztowy, świeżo kupiony w Tylży za złota półtrzecia sta, drugi podjazdek, za któregom dał złotych trzydzieści dwa, i czeladzi wszystkiej pozdychały konie z tejże pohannej pracy.

Na tym nie koniec strat, bo ot 16 czerwca husarz zapisał zdechł mi koń drugi kary. Z całego pocztu tylko przy jednym koniku, co na ludzie poszedł, został, i przy jednym podjezdku.

Musimy wszak pamiętać, że to przykład jednego tylko towarzysza, podobne straty musiało ponieść wielu spośród polskich i litewskich żołnierzy.

Król Jegomość był bardzo wesół

2011-11-28T12:18:00.000Z

17 lutego 1664 roku, w przytomności Króla Jmości odbył się popis wojsk dwóch dywizji litewskich pod Siewskiem. Ustawione w polu równem oddziały prezentowały się przed Janem Kazimierzem i jego świtą. Dla widzenia wojska przybył (…) Król Jegomość ze wszystkimi JMPanami Senatorami, przy boku swoim mając i wszystką starszyznę wojsk koronnych, także Sułtanami dwoma (?) Krymskiemi i z Atamanami Kozaków Zaporożskich. Ciekawy jest opis eskorty która towarzyszyła monarsze – trzy chorągwie pancerne (jedna z nich to zapewne koronna chorągiew pancerna JKM pod Stefanem Bidzińskim, nie jestem jednak w stanie zidentyfikować dwóch pozostałych), dwa kornety rajtarii (prawdopodobnie z regimentu JKM pod Stefanem Bidzińskim) i dwie chorągwie dragonii niemieckiej (z regimentu JKm pod Janem Henrykiem von Alten-Bockumem?). Musiało się to nader ciekawie prezentować. Król objeżdżał oddziały, każdą przeglądając chorągiew usarską, w jakim porządku zostają, po liniach szyku jeździł. Popis był bardzo udany, monarcha był bardzo wesół. Zwieńczeniem pokazu była trwająca półtorej godziny kanonada. A wtem z dział i z ręcznej strzelby regimenty i jazda hucznie i ogromnie jęli ognia dawać, co trwało więcej półtorej godziny. Swoją drogą ciekawe ile prochu zmarnowano w czasie tej hucznej celebracji?

Schodzić jako małpa z pola muszę

2011-11-27T19:14:00.000Z

Kampania 1609 roku w Inflantach to słabo znany epizod wojen polsko-szwedzkich. Hetman Chodkiewicz w niezwykle trudnych warunkach walczył ze szwedzkim generałem Mansfeldem, wbrew przeciwnościom odnosząc liczne sukcesy. Charyzma zwycięzcy spod Kircholmu po raz kolejny pomogła przezwyciężyć problemy – zwłaszcza uśmierzyć niepokoje pośród nieopłaconego wojska. O tym jak uciążliwa i stresująca była tam służba, czytamy w liście Chodkiewicza do żony, datowanym na 22 września 1609. Tak oto pisał on o konfederacji swych żołnierzy, odmawiających walki dopóki nie otrzymają oni zaległego żołdu:

Żołnierz mię pojutrze odchodzi, nie zwykłem uciekać, a to mi na to przyjdzie, ze szynkarzami a kilką wyrostków to czynić muszę. Ciężkać i mnie samemu służba i już mi obrzydła, ale tak sromotnie z pola schodzić śmierci bym wolał. Patrzy na mię nieprzyjaciel i ja nań, a bić się z nim nie mogę. On nie naciera, bo wie o bunciech z więźniów. Czekam co i godzina nacierania jego; a jako Pan Bóg dobrej dusze, tak ja tej bitwy czekam, a nie doczekawszy się, schodzić jako małpa z pola muszę.

Malarze znani i nieznani - cz. XXXIX

2011-11-25T11:02:00.000Z

Kontynuujemy wątek de Nicolaya, pozostając przy Turkach. Powyżej Janczar-Aga, czyli komendant korpusu janczarów. Poniżej szeregowy janczar w czasie kampanii. Zwraca uwagę oszałamiającej długości pióro, ciężka rusznica na ramieniu a także przepiękne trzewiki na nogach (jak taki żołnierz mógł walczyć jesienią gdzieś w księstwach naddunajskich?)

Malarze znani i nieznani - cz. XXXVIII

2011-11-24T13:26:00.002Z

Nicolas de Nicolay (1517-1583) był francuskim żołnierzem, kartografem i podróżnikiem. Przemierzył sporą część Europy, służąc w różnych armiach, walcząc w walnych bitwach i oblężeniach. W 1551 roku towarzyszył Gabrielowi d’Aramon, ambasadorowi króla Francji Henryka II na dwór sułtana Sulejmana Wspaniałego. Oczywiście głównym zadaniem de Nicolaya w czasie tej wyprawy było obserwowanie tureckiego potencjału militarnego, wykonywanie odpowiednich map i rysunków. Na przełomie 1567 i 1577 roku ukazała się we Francji seria jego rycin, przedstawiających postaci z krajów które odwiedził w czasie swoich podróży. Jako że w zbiorach Francuskiej Biblioteki Narodowej (jak widać po rysunkach które wrzuciłem) zachowała się duża liczba owych rycin, możemy teraz podziwiać dzieła mistrza de Nicolay.

Jako pierwsi elitarni gwardziści sułtana. U góry widzimy Solaka – jednego z ‘leworęcznych’, łuczników tworzących jedne z najmniejszych ort w ramach ‘dywizji’ Cemaat. Solakowie wchodzili w skład ort o numerach 60-63. Oddziały te, w czasie kampanii, zawsze obozowały nieopodal namiotu sułtana.

Poniżej dwóch spośród paziów – Pejk. Charakterystyczną cechą ich wyposażenia były, widoczne u obydwu, toporki. Na polu bitwy paziowie pełnili rolę gońców sułtana i/lub wezyra, przenosząc rozkazy i meldując o przebiegu walki.

Hetman i psy (zakazane)

2011-11-23T23:27:00.000Z

W czasie wyprawy na Wielkie Łuki hetman Jan Zamoyski wydał dla wojska Artykuły wojenne… które miały regulować kwestie dyscypliny w armii. Bodaj najdziwniejszym z punktów tego regulaminu jest zapis pod numerem XXXII. Mówi on mianowicie:

Psów pod wozmi łańcuchowymi szczekających, aby nie mieli [żołnierze] dla cichości wojska.

Biorąc pod uwagę, że połączona armia polsko-litewska w tej wyprawie to blisko 50 000 ludzi, zapis o cichości wojska wydaje się nieco kuriozalny. Może hetman po prostu nie przepadał za psami?

Premiera Ogniem i Mieczem

2011-11-22T20:19:00.000Z

A poniżej szczęśliwi rodzice - od prawej mama czyli Konrad Sosiński i tata czyli Rafał Szwelicki. Pozdrowienia od wujka Michała!

Malarze znani i nieznani - cz. XXXVII

2011-11-21T22:23:00.000Z

Dawno dzieła mistrza Hondiusa nie było na blogu, czas to naprawić. Tym razem drabanci, którzy na rycinie stoją tuż za królem Władysławem IV, przyjmującym kapitulację moskiewską. Z przodu oficer, za nim uzbrojeni w halabardy drabanci. Oczywiście przybrani z cudzoziemska, bez uzbrojenia ochronnego, przy boku pałasze. Pytanie tylko, z jakiego są oni oddziału? Czy to spieszeni dragoni JKM, spieszeni rajtarzy czy też knechci z regimentu gwardii pieszej JKM? Pytanie paradoksalnie dosyć ważne (chociażby w kwestii zagadnienia uzbrojenia ochronnego owych oddziałów), pozostanie chyba jednak bez odpowiedzi (chociaż wysokie kawaleryjskie buty mogą raczej wskazywać na dragonów lub rajtarów). Przynajmniej rycina zacna...

Kobyły, janczarki, pistolety

2011-11-21T12:39:00.002Z

Wracamy na zamek w Lachowiczach, tym razem spis broni palnej – bardzo zróżnicowanej, trzeba to przyznać, jednak nie było jej zbyt wiele, jak na wyposażenia tak ważnego miejsca obronnego.

Kobył [ciężkich muszkietów] żołdackich 10, nowey potrzebują osady.

Janczarek długich w szarey osadzie 2, iedna wpuł rozerwana.

Druga para janczarek w czarney osadzie.

Janczarka iedna, druga zginęła za Pana Siesickiego.

Janczarek krótszych w czarney osadzie 2, nie całe parzyste.

Janczarek Tureckich w czarney osadzie na kształt kobył z hubkami 3.

Kobyła Turecka wszystka sadzona perłową macicą.

Kobyła prosta żołdacka.

Janczarka staroświecka w szarey osadzie.

Druga janczarka staroświecka w czarney osadzie.

Janczarka krótka na kształt bandoletu w szarey osadzie.

Muszkietów mosiądzem y perłową macicą sadzonych, każdy o dwu kołach y kurkach 2.

Muszkiet Turecki, miejscami rura nabijana w czarney osadzie 1.

Muszkiet lekki w czarney osadzie.

Muszkiet wielki nowey potrzebuje osady.

Pistoletów para z krytemi kurkami.

Krócic staroświeckich 2.

Kobył 60 wziął Pan Kapitan [nie wiadomo o kogo chodzi] jeszcze przed Moskiewszczyzną z rąk Pana [Stanisława Michała] Judyckiego [komendanta twierdzy], które y teraz są u tegoż Kapitana.

Barwa gwardii JKM - cz. XI

2011-11-20T23:42:00.000Z

W 1677 roku, w czasie sejmu walnego w Warszawie, wśród wojsk witający Jana III Sobieskiego widzimy regiment gwardii pieszej JKM pod komendą generała majora Ernesta Denhoffa. Żołnierze otrzymali z tej okazji barwę nową (acz nie znalazłem wzmianki o jej kolorze) a także nowe sztandary. Zachował się obraz pięciu chorągwi z tego przemarszu, czyli nie lada gratka tak dla historyków jak i dla graczy (idealna jeżeli ktoś z grających w OiM chciałby zrobić sztandary dla gwardzistów króla Jana). Pozwolę sobie więc zacytować opis z oryginału Opisania Wjazdu Króla JMC…:

Jedna biała [sztandar leibkompanii?] na którey orzeł lecący wszystek srebrno wymalowany trzymający w szponach błękitną tarczę. Cztery zaś błękitne. Na pierwszey insygnia rozmiate malowane były woyskowe iako to Łuki Łubia Strzały y inne. Na których Tarcza błękitna. Na drugiey orzeł biały tak iako na pierwszey biały. Na trzeci[ej] Kawaler na Koniu iako Pogonia [chodzi o herb Wlk. Ks. Litewskiego czyli Pogoń] trzymający na ręku Tarczę w zbroi Srebrnej wszystek także y koń. Na czwartey iako na białey y drugiey błękitney orzeł biały srebrny trzymający tarczę błękitną w szponach.

Każdy regiment oddał honorową salwę

2011-11-17T11:33:00.000Z

Kolejna ciekawa lista regimentów piechoty cudzoziemskiej z podziałem na kompanie (o co w źródłach trudno), tym razem w oparciu o II tom pamiętników Patricka Gordona. Rzecz dotyczy piechoty w dywizji hetmana polnego Jerzego Lubomirskiego w wyprawie 1660 roku. Popis odbył się 20 sierpnia 1660 roku. Pozwoliłem sobie przetłumaczyć i nieco skorygować pisownię nazwisk. Ciekawe są wzmianki, w przypadku dwóch regimentów, występowania w składzie jednostki kompanii dragonii:

- regiment hetmana polnego pod płk. Gizza (Mikołaj Konstanty Ghissa) – dobrze odziany i uzbrojony - 10 kompanii, łącznie 1000 żołnierzy

- regiment Jana Zamoyjskiego, wojewody sandomierskiego, pod podpułkownikiem de Williams (według Jana Wimmera oficer ten nazywał się de Villen) – 10 kompanii – 900 żołnierzy

- regiment generała Celary (Paweł Celary) – 8 kompanii piechoty (łącznie 800 żołnierzy) i jego kompania dragonów (60 żołnierzy). Mamy tu do czynienia z kompanią będącą organiczną częścią regimentu piechoty

- regiment generała Grothaus (Ernest Magnus Grotthauz) – 8 kompanii – 800 żołnierzy

- regiment płk. Nemerits (Stefan Niemierzyc, Niemirycz) – 8 kompanii – 900 żołnierzy

- regiment płk. Koritsky (Krzysztofa Koryckiego) – 6 kompanii – 600 żołnierzy

- regiment płk. Czarnotsy (Andrzej Cernezzi) – 5 kompanii -200 żołnierzy (dziwnie mało?)

- regiment Jana Leszczyńskiego, wojewody poznańskiego – 8 kompanii – 700 żołnierzy

- regiment płk. (Franciszka) De Buy – 8 kompanii piechoty (900 żołnierzy) i kompania dragonów (100 żołnierzy). Tu kolejny przykład kompanii dragońskiej wchodzącej w skład regimentu piechoty

- regiment księcia Michała Kazimierza Radziwiłła pod ppłk. Fittinghausenem – 4 kompanie – 200 żołnierzy (tu akurat spis u prof. Wimmera potwierdza tak małą liczbę).

Zbroye, szyszaki i dwie tarcze

2011-11-16T01:51:00.000Z

Pisałem kiedyś o Rachunku armaty… z cekhauzu warszawskiego:

http://kadrinazi.blogspot.com/search/label/Rachunek%20armaty...

a jako że wpisy te zdawały się zainteresować Czytelników, postanowiłem zamieścić fragmenty kolejnej tego typu listy. Tym razem jest to Inwentarz obronnego Zamku w Lachowiczach sporządzony 26 lutego 1658 roku. Rzecz podzielę na trzy części, zacznę od najkrótszej, czyli od uzbrojenia ochronnego:

- zbróy żołdackich z fartuszkami 141

- szyszaków do tychże zbroy 551

- obojczyków tychże zbroy 257

- blach przedni światwo-szmelcowany, miejscami złocisty y karwasze takież z łapkami axamitnemi

- tarcze dwie, iedna żelazna, a druga skórzana

W kolejnych odsłonach podam listę broni palnej (dosyć obszerna) a także bardzo szczegółową i niezwykle interesujący indeks dział zamkowych.

Krakowscy rondasseurs

2011-11-14T21:21:00.001Z

Tu i ówdzie pojawiają się na blogu wzmianki o rondasseurs – w tym także o tych służących w naszych armiach – postanowiłem więc poszukać jakiegoś wizerunku swojskich tarczowników. Wśród piechoty miejskiej z Krakowa, raźno maszerującej na Rolce sztokholmskiej (Rulonie polskim), daje się zauważyć dwóch gentelmanów wyposażonych w tarcze, miecze i szyszaki. Wydaje mi się, że mają także napierśniki (może także napleczniki?), jednak kopia którą mam nie pozwala dostrzec aż takich szczegółów. Artur starał się wyciągnąć co się da z owych wizerunków (dzięki!), ale jeżeli ktoś ma je w lepszej jakości i chciałby się nimi podzielić to zapraszam.

Hospodar chędogo ubrany i 6 giermków w jarmułkach

2011-11-14T11:31:00.000Z

Gaspar (Kacper) Grazziani, hospodar mołdawski, wziął udział z garścią swoich wojsk w wyprawie mołdawskiej hetmana Żółkiewskiego w 1620 roku. Jak ta kampania się skończyła każdy chyba wie, nie przeżył jej ani nasz hetman (który zginął z rąk Tatarów) ani hospodar, zamordowany przez własnych bojarów. Dzięki uprzejmości Witolda Biernackiego (bardzo dziękuję i pozdrawiam!) wszedłem w posiadanie niezwykle interesującego opisu wjazd Grazzianego do obozu wojsk koronnych – kiedy jeszcze nic nie zwiastowało katastrofy. Zobaczmy jak to hospodar popisał się przed Żółkiewskim i zgromadzonym wojskiem:

Sam hospodar na koniu dropiatym, chędogo ubrany; rząd na nim był na pół piędzi szeroki srebrny złocisty kamieńmi sadzony, siodło adziamskie axamitne czerwone, łęk był srebrny złocisty, czaprak axamitny czerwony złotem haftowany, strzemiona wielkie szerokie na pięć srebrne złociste. Sam był przybrany; żupan na nim długi asz do kostek, srebro główny błękitny; po tym deliyka krótka axamitna czerwona ryzami podszyta, na niej ferezja axamitna czerwona sobolami podszyta z długim kołnierzem, petlice w niej srebrne; na głowie czapka aksamitna czerwona sobolami podszyta; u siodła buzdygan srebrny złocisty wisiał. Około niego piechoty szło giermków 6 w kociach żółtych safianowych, w żupanach długich czerwonych falendyszowych i jarmułkach żółtych atłasowych, po nich gwiazdy srebrne były na głowie, każdy z nich miał na iedno ucho przekrzywioną, w pasach srebrnych szerokich z sajdaki przepasanemi tak napięty na iednym ramieniu, a na drugim czekan srebrem oprawny każdy z nich trzymał.

Samego hospodara poprzedzało 17 halabardników z brodami długiemi, do tego maszerowało także 100 piechoty hospodarskiej. Popis na pewno budził wrażenie, szkoda tylko, że na dobrym wyglądzie się skończyło…

Dyplomacja przy pomocy kija

2011-11-13T20:41:00.000Z

Agresywna dyplomacja nie zawsze popłaca, zwłaszcza jeżeli ambasador awanturuje się na dworze władcy który nie daje sobie w kaszę dmuchać. Kiedy w 1658 roku poseł chana Mehmeda IV Gireja przybył na dwór cara Aleksego I, postanowił przekazać swoją wiadomość w dosyć specyficzny sposób:

Był też i poseł chana krymskiego u cara prosząc o sprawiedliwość z Kozaków, którzy za wyjściem wojska chańskiego z ziemi, napadłszy na koczowiska, stada, żony, dzieci zabrali i bardzo wiele szkód poczynili; w czem, jeśliby sprawiedliwość uczyniono, wtedy chan carowi bratem, a jeśli nie, tedy zaraz wojnę deklarując przysyła. Hramotę (pismo od chana) z krzykiem i hałasem oddawał.

Być może podziałałoby to na innego władcę, ale car nie przestraszył się pogróżek. Posłów chańskich przetrzymano w Moskwie przez kilka miesięcy, a do tego jeden z nich miał nieprzyjemne spotkanie:

Posłowie chańscy dwaj dowodnie od Pana swego domówiwszy wojnę, pokutują w stolicy, jeden z nich od ludzi moskiewskich kijami zbity, kilka miesięcy smarować się musiał; toż się dostało i jego ludziom.

Interesująca ‘odprawa posłów chańskich’, musieli dobrze zapamiętać odpowiedź cara…

Tornische nycklar

2011-11-13T11:41:00.000Z

14 października 1703 roku saski garnizon Torunia skapitulował przed armią szwedzką Karola XII – trwające od maja tegoż roku oblężenie dobiegło nareszcie końca. O losach wziętych do niewoli Sasów już kiedyś pisałem, teraz słów kilka o tym co stało się z samym miastem. Jak to było w zwyczaju zwycięskich Szwedów, w mieście zarekwirowano 136 dział i 8000 sztuk broni palnej, łupem tryumfatorów padły także rozliczne dzwony kościelne (jeden wciąż zdobi katedrę w Uppsali). Boleśnie po kieszeni mieszczan uderzyła wysoka kontrybucja – 100 000 riksdalerów – oprócz której różnorakie dodatki gratyfikacyjne dla zasłużonych oficerów Karola XII. Z toruńskich łupów do tej pory w szwedzkich zbiorach zachował się nader ciekawy element. Są to tzw. Tornische nycklar, czyli klucze toruńskie. Jest ich aż 61, acz część pochodzi z Elbląga, które to miasto wpadło w ręce Szwedów 10 grudnia 1703. Dla porównania z Toruniem- Elbląg utracił 180 dział, kontrybucja miasta na rzecz zdobywców wynosiła aż 260 000 riksdalerów. Klucze są różnej wielkości , w spisie zbiorów sporządzonym w 1803 roku figurują jako 61 większych lub mniejszych kluczy. Zapewne przekazano je w ręce Szwedów w czasie podpisywania układów kapitulacyjnych, niestety możemy się tylko domyślać jakie było ich przeznaczenie. Z jednej strony były na pewno symbolem – jako ‘klucze do miasta’ – z drugiej, dosyć prozaicznie, musiały otwierać najważniejsze miejskie zamki, jak te w bramach czy arsenałach miejskich. Może to i mniej znany łup, ale niewątpliwie ciekawy.

Polish addition (double-barrelled) to Thin Red Line

2011-11-12T11:03:00.000Z

Zupełnie nieoczekiwanie zawędruję do wieku XIX, dokładnie rzecz biorąc do czasu Wojny Krymskiej. Szukając pewnego detalu na temat słynnej ‘Cienkiej Czerwonej Linii’ w bitwie pod Bałakławą, natrafiłem w historii 93rd Highlanders Regiment na niezwykle ciekawy akcent polski. Żeby więc ciekawostka mi nie przepadła, pozwólcie na ten wyjątkowy wypad na Krym, do tego jeszcze w języku oryginału, co zapewne ucieszy anglojęzycznych Czytelników niniejszego bloga:

Attached to Captain Barker's battery of the Royal Artillery (who were with the 93^rd Highlander) was a Pole, their interpreter ; this Pole, who was a man of education and good family, but had been mined by Russian oppression, had attracted notice by constructing, very ingeniously, a little hut for himself principally out of the body of an old Russian close carriage with the addition of clay and turf. When the Russian cavalry appeared in front of the 93rd, the Pole, armed with an old double-barrelled gun loaded with ball, took his place, almost unobserved, in the rear rank, advanced with the line, and with them commenced firing as the Russians galloped down upon the regiment. When galled by the musketry fire, they turned in confusion to their left, and passed out of range, the Pole rushed to where a dead trooper lay, put his finger into the bullet wound in his head, and, with a fiendish joy, declared that as the wound was smaller than that made by a Minie ball the victim must be his ; and his revenge was partially satisfied.

Ot, drobnostka, ale tak mi się spodobała, że musiałem ją tu zamieścić. Od następnego wpisu wrócę jednak do bliższego mi okresu…

Straż, straż!

2011-11-09T20:25:00.001Z

Praca nocnego stróża miejskiego w XVI czy XVII wieku bywała nużąca (gdzie jej tam do atrakcji z Ankh-Morpork), a do tego jeszcze słabo płatna. Nic więc dziwnego, że strażnicy dorabiali sobie czasami ‘na boku’, przywłaszczając sobie to i owo. Poniżej kapitalne zeznanie takiego nocnego stróża z zamku sanockiego. Zwał się on Janko z Cherowa i 12 maja 1563 roku zeznał, że ‘podczas pełnienia nocnych obowiązków służbowych’ zdarzył mu się co następuje:

odbił kłodkę do prochu i nabrał prochu, bo go prosili chłopy niektórzy oń. Jednemu przedał Jozkowi z Smulnika za 4 grosze. Drugi raz temuż Jozkowi z Smulnika przedał węzeł prochu za 3 grosze, znowu kłódkę odbiwszy. Trzeci raz kłodkę odbił i nabrał prochu węzeł, ale go nie przedał, który naleziono u niego w komorze. Śledzi wziął 20 w piwnicy, upatrzywszy czas, kiedy aptykarz odszedł. Kiedy klucznik usnął, wziąwszy u niego klucz do spiżarni, jedną razą wziął syrow dziewięć, drugą raz ośm. Ukradł koc aptekarzow i przedał go Marcinowi Piszczkowi. Piekarczykowi ukradł czapkę nową czerwoną i schodził ją. Politowi dwa motki nici ukradł i skarpytki sukienne szare i schodził je. Chryciowi stróżowi odemknął kluczem do jego komory i ukradł mu portki płócienne. Wrotnemu w bronie ukradł koszule i ręcznik. Politowi ukradł poduszkę i wsypał ją do swojej. Piekarczykowi wziął z mieszka 4 groszy.

Sanoccy mieszczanie mogli spać spokojnie, wiedząc że mają takiego nocnego stróża...

Konferencja "Husarza polskiego wizerunek własny"

2011-11-08T16:16:00.000Z

[normalnie tego typu ogłoszeń nie wrzucam, biorąc jednak pod uwagę jak ciekawa jest tematyka i jako że hetmaństwo z Wargamera będzie wykładać, to robię wyjątek]

Konferencja

Muzeum Pałac w Wilanowie

21 listopada 2011 r.

Muzeum Pałac w Wilanowie zaprasza na drugą już sesję popularno-naukową zatytułowaną Husarza polskiego wizerunek własny, która odbędzie się Muzeum Pałacu w Wilanowie w dniu 21 listopada 2011r., w Salonie Lubomirskiej.

Celem spotkania jest aktualizacja wiedzy i prezentacja najnowszych osiągnięć naukowych dotyczących staropolskiej wojskowości oraz przypomnienie sylwetek i biogramów ludzi związanych z profesją wojenną w kontekstach husarskim oraz Jana III Sobieskiego – właściciela Wilanowa.

Założeniem konferencji, obok ogólnego i metodologicznego spojrzenia na temat wojskowości staropolskiej, jest również przedstawienie szerszej publiczności mniej znanych wątków historycznych i anegdot związanych z osobą króla zwycięzcy, jakim był Jan III Sobieski, oraz jego dowódców i towarzyszy broni. Chcemy również przybliżyć słuchaczom mitycznego i prawie zupełnie nieznanego przeciwnika armii króla Jana III armię Turków osmańskich i ich dowódców. Pochodzenie, nazewnictwo, organizacja i struktura wojsk imperium osmańskiego w powszechnej świadomości funkcjonują obecnie najczęściej w świecie mitów, podczas gdy fakty pozostają wielką niewiadomą.

W trakcie spotkania, w godzinach 10–16, w zabytkowych wnętrzach Muzeum Pałac w Wilanowie swoje prace zaprezentują wybitni polscy specjaliści z zakresu szeroko pojętej historii wojskowości i edukacji, m.in.:

dr hab. Mirosław Nagielski – Marcin Kazimierz Kątski generał artylerii koronnej, towarzysz broni Jana III,

dr. Hab. Marek Wagner – Jan Fryderyk von der Groeben – żołnierz i dyplomata,

dr Zbigniew Hundert – Dowódca husarzy króla Jana III Aleksander Polanowski,

dr Konrad Bobiatyński – Michał Kazimierz Radziwiłł hetman polny litewski,

Mgr Jarosław Godlewski – Artyleria Rzeczypospolitej w czasach Kątskich,

Mgr Rafał Szwelicki – Wojskowość turecka w czasach Jana III Sobieskiego,

Mgr Konrad Sosiński – Gra strategiczna „Ogniem i Mieczem” w aspektach historycznym i edukacyjnym.

W trakcie wystąpień przerwa na poczęstunek. Wstęp wolny.

Planowane jest późniejsze opracowanie oraz publikacja wystąpień.

Osoba odpowiedzialna:
Tomasz Szajewski
Dział Edukacji

Muzeum Pałac w Wilanowie
02-958 Warszawa, ul. Stanisława Kostki Potockiego 10/16

e-mail: tmogila@o2.pl
tel. +48 22 8428101 wew. 156
kom. +48 509300237

Podręcznik do 'Ogniem i Mieczem' już w przedsprzedaży

2011-11-08T00:43:00.000Z

Słowo ciałem (drukiem?) się stało - podręcznik do 'Ogniem i Mieczem' nareszcie w przedsprzedaży, szczegóły na stronie i forum gry:
http://www.ogniemimieczem.wargamer.pl/forum/viewtopic.php?f=20&t=831
Już się nie mogę doczekać, miejsce na półce już przygotowane...

W nos szczęśliwie postrzelony

2011-11-06T23:26:00.002Z

18 października 1661 roku armia moskiewska dowodzona przez Iwana Chowańskiego uderzyła na obóz litewskie pod Kuszlikami. Litwini ponieśli spore straty, utracili także cztery sztandary (o czym przy innej okazji), jednak wojskom Chowańskiego nie udało się zdobyć pozycji litewskich. W czasie starcia bardzo duże straty poniosła chorągiew husarska hetmana polnego Wincentego Korwina Gosiewskiego, dowodzona przez porucznika Adama Macieja Sakowicza. Jak zanotował uczestniczący w walce Jan Poczobut Odlanicki nam jedenaście towarzystwo ubyło [tu w znaczeniu -zginęło lub zostało rannych], a pachołków dziewięciu, koni trzydzieści pięć. Sam Poczobut Odlanicki stracił trzy konie – jeden z nich padł na placu boju, drugi będąc trzy razy postrzelonym wyniósł swojego jeźdźca spod ognia po czym zaraz padł i zdechł, trzeci został ranny i, nie nadając się do dalszej służby, dostał się Bernardynom. Także pocztowy Bortkiewicz odniósł ranę – w dodatku dosyć nietypową. Oddajmy zresztą głos samemu pamiętnikarzowi, który tak opisuje los swego pocztowego:

Tak właśnie temu memu pachołkowi cudownym kształtem zdarzyło się, iż go w pióro zapuszczone od szyszaka trafiono, że mu tylko nos kula muszkietowa rozkrwawiła, i nic mu nie szkodziła, za tak małą zasłoną. Lecz podobno nie zasłona zrobiła, ale łaska Pańska.

Oj miał niesamowite szczęście ów Bortkiewicz, że okupił się tylko nosem postrzelonym…

Rondasseurs i slazwaard

2011-11-06T19:52:00.001Z

Wspominałem kiedyś o liście wyposażenia rot piechoty szkockiej w armii Zamoyskiego w Inflantach w 1601 roku. Tym razem, dla porównania, nieco wcześniejsze (bo z końca XVI wieku) informacje na temat wyposażenia ‘wyspiarskich’ kompanii na służbie Zjednoczonych Prowincji. Spisy o tyle ciekawe, że podają osobno muszkieterów i arkebuzerów, a także wymieniają ‘specjalistów’ jak żołnierze z tarczami czy z mieczami dwuręcznymi.

Kompania Bartholomewa Balfoura, według patentu z czerwca 1588 roku, miała liczyć 200 żołnierzy, w tym 27 muszkieterów, 73 arkebuzerów, 63 pikinierów, 18 halabardników i 3 rondasseurs (żołnierzy z mieczami i okrągłymi tarczami).

Kompania kapitana Aleksandra Murraya, według patentu z września 1588 roku, na 130 żołnierzy miała zawierać 15 muszkieterów, 48 arkebuzerów, 36 pikinierów, 9 halabardników i 4 slazwaard (żołnierzy z mieczami dwuręcznymi? ). Ci ostatni pojawiają nam się w kompaniach szkockich i niemieckich w Inflantach w 1601 roku, gdzie mamy wzmiankę o długich mieczach Schlachtschwert.

150-osobowa kompania kapitana Williama Balfoura, w patencie z lutego 1594 roku, to 30 muszkieterów, 39 pikinierów w zbrojach, 10 halabardników, 3 rondasseurs będących szlachcicami, etc. Zapewne ilość arkebuzerów zawiera się właśnie w owym tajemniczym etc. Tu z kolei godna uwagi jest informacja, ze żołnierze wyposażeni w tarcze i miecze powinni być szlachetnego pochodzenia.

Dostały się naszym...

2011-11-05T16:36:00.000Z

Kozackie powstanie z 1594 roku, które przeszło do historii pod nazwą powstania Nalewajki , zakończyło się w 1596 kapitulacją armii kozackiej pod Łubniami na uroczysku Sołonica. W czasie gdy poddający się Kozacy opuszczali tabor doszło do tumultu, w wyniku którego ofiarą rozwścieczonych długim oblężeniem żołnierzy polskich padło (zależnie od źródeł) od kilkudziesięciu do kilku tysięcy Kozaków. Ja jednak chciałbym zacytować fragment kroniki Hejdensztajna, mówiący o zdobyczy jaka wpadła w ręce wojsk hetmana Żółkiewskiego. To właśnie podczas powrócenia szkód żołnierzom naszym poczynionych, czyli podziały łupów, miało dojść do ataku na poddających się Kozaków:

Dostały się naszym dwie chorągwie cesarskie przez Rudolfa i Maxymiljana kozakom przysłane i jednak Księcia Siedmiogrodu, oprócz tego buława i kotły srebrne od Cesarza przysłane, armat dobrych 21, popsutych kilkanaście, strzelby nie mało. Skarb był lichy, najwięcej tureckich w nim sprzętów było; wartość jego przy podziale na 4000 złotych polskich oszacowania.

Kolejny kronikarz, Bielski, który wspomina o wysieczeniu kilku tysięcy Kozaków, łupy kwituje następująco:

(…) wzięto im [tj. Kozakom] dział 24 y inney strzelby nie mało. Chorągwie też wszytkie im pobrano, między któremi były drugie Cesarskie.

Lud swój wszytek jako do boju uszykowawszy

2011-11-02T22:50:00.000Z

Magnaci polscy i litewscy potrafili często dochodzić swoich praw w sposób nader gwałtowny, zaciągając prywatne armie do walki z sąsiadami czy nawet poddanymi, w wyniku czego dochodziło do krwawych potyczek pomiędzy zwaśnionymi stronami. Chciałbym opisać jedno takie wydarzenie, jak się przekonamy nader jednostronne. W kwietniu 1633 roku Mikołaj z Komorowa Komorowski, starosta nowotarski najechał wieś Kliszkowo, gdzie jego najemnicy rabowali co tylko im wpadło w ręce, niszcząc dobytek którego nie mogli ze sobą zabrać. W skardze którą złożyli w maju 1633 roku poszkodowani znajdujemy min:

- wór zboża za trzy złote

- oszczep za złotych trzy

- płótna poczesnego łokci dwadzieścia za złotych cztery

- naczynie potłukli które szacuje na złoty jeden

- koszule cienkie cztery za złotych cztery

- troje gęsi, kur dwoje, które szacuję złoty jeden i groszy dwadzieścia

- masła kwart za złoty jeden

Żołdacy pobili kilku spośród chłopów, ofiarą ich rozpasania padło także kilka białogłów pogwałconych. Do tego w plebani i we wszytkich domach tejże wsi okna i drzwi wysieczono i wyrąbano i krucyfiks w plebanii od Niemców posieczony.

Interesujący jest także opis armijki którą zebrał wojowniczy starosta. Mając ze sobą wojska, to jest Kozaków i Niemców piechoty z muszkietami długimi, które zowią kobyłami, pod czterema chorągwiami, z bębnami, z trąbami, z wojskiem uszykowanym nastąpił, mając działek polnych trzy, hakownic dwanaście.

Następnego dnia wojsko Komorowskiego zaatakowało pod Nowym Targiem grupę protestujących chłopów, otwierając do nich gwałtowny ogień i zabijając dziewięć osób, a także raniąc wiele innych. Jak opisywali to świadkowie [starosta] lud swój wszytek jako do boju uszykowawszy i chorągwi cztery rozwinąwszy, postrzegłszy tych poddanych do miast przybliżających się, naprzód w bębny, w trąby uderzyć a potym ze trzech działek polnych i ze dwunastu hakownic i wszystkiej armaty i strzelby ognistej której miał bardzo wiele, do nich wystrzelić wojsku swojemu rozkazał, którzy po tym żołnierze na nie gwałtownie nastąpiły i strzelali.

Gdyż się stroili i mówili jak o nasi Polacy

2011-11-02T21:04:00.000Z

Tak ostatnio sporo Tatarów na blogu, ale lektura Roczników Tatarskich była nader wciągająca. Ostatni, na jakiś czas oczywiście, wpis o tej tematyce. O tym jak trudnym przeciwnikiem dla Polaków byli ci spośród Lipków, którzy po zakończeniu wojny w 1676 roku pozostali przy Turkach, niech świadczy relacja Erazma Otwinowskiego z 1699 roku:

Mieli też Turcy na praesidium w Kamieńcu [Podolskim] oprócz Janczarów, Tatarów Lipków, którzy między górami nad Smotryczą w samej fortecy mieszkali. Ci prawie wszyscy byli z naszych chrześcianów, a z Czeremisów tatarskiego narodu. (…) Ci Lipkowie najbardziej pustoszyli kraje przy Podolu leżące, bo ich nikt z mowy ani z stroju uznać nie mógł, gdyż się stroili i mówili jak o nasi Polacy: wypadali z Kamieńca w małej kwocie [liczbie] a świadomi będąc kraju, miasta, wsi wybierali z ludu i palili mieszkanie, a najbardziej podczas jarmarków wpadali do miasteczek tak dalece, że wielkich ordów inkursja takich szkodów wielkich uczynić w ludziach nie mogła, jako Lipkowie, bo o wielkich tłumach Tatarów wcześniej wiedziano i ludzie zawczasu przed nimi pouciekali do miast i zamków, ukrywając się.

Chorągiew w której kniaź niejeden

2011-11-01T16:07:00.001Z

Kolejny krótki przyczynek do historii petyhorców i jazdy tatarskiej w naszych armiach, znaleziony w pierwszym tomie Rocznika Tatarskiego z 1932 roku(dzięki za namiar Dario!). Jest to pochodzący z 14 lipca 1575 roku dokument dotyczący rotmistrza kniazia Temruka Onychowicza Szymkowicza Petyhorskiego, potwierdzający otrzymanie 4000 złotych żołdu na jego 100-konną chorągiew. Co ciekawe, oddział składa się z 50 towarzyszy i 50 pocztowych. Towarzysze otrzymali po 40 złotych, pocztowi po 20 złotych. Chorągiew nie ma porucznika, a tylko namiestnika, którym mianowany był kniaź Abdruchman Wojnicz, to zresztą on podpisał ów dokument. Sam rotmistrz nie jest wymieniony w składzie oddziału. 15 spośród towarzyszy (a także 15 pocztowych) to Tatarzy, z tego 7 tytułowanych jest kniaziami. Ot ciekawostka, pokazująca jak zróżnicowane etnicznie mogły być ‘tatarskie’ oddziały w armii koronnej.

Prędko zaciągnąłem dobrych Tatarów

2011-10-31T22:38:00.000Z

Interesująca wzmianka z pamiętnika Stanisława Druszkiewicza, który opisywał jak to za panowania Jana Kazimierza bez większego problemu udało mu się zaciągnąć chorągiew lekkiej jazdy tatarskiej:

Roku 1654 na sejmie wziąłem list przypowiedni na sto dwadzieścia koni Tatarów i prędko zaciągnąłem dobrych Tatarów po książęciu ś. p. nieboszczyku Jeremieju Wiśniowieckim, wojewodzie ruskim, i z okrytą [dobrze wyposażoną] chorągwią przyciągnąłem pod Buszę. A że się siła bardzo dobrych do mnie cisnęło ludzi cudzoziemskich , z Krymu Tatarowie i Czerkiesowie przyjeżdżali na zaciąg, tak że zawsze nad list przypowiedni bywało, odmienił król JM. list przypowiedni na półtora sto konia, a potem na dwieście spełna koni, ale i półtrzecia sta koni [czyli 250] bywało pod chorągwią.

Rzecz o tyle ciekawa, że z jednej strony pokazująca napływ ochotników ‘zza miedzy’ którzy chętnie służyli w naszej armii, a z drugiej możliwość wykorzystania dawnych żołnierzy Jaremy, którzy po śmierci księcia stracili miejsce w armii komputowej.

O chleb bardzo trudno...

2011-10-31T12:37:00.000Z

W czasie wojny o ujście Wisły 1626-1629 to nie bitwy, a trudne warunki kampanii (zwłaszcza na leżach zimowych) spowodowały największe straty wśród walczących armii. Zobaczmy jak w grudniu 1628 roku w Nowinach z Prus opisywano stan armii szwedzkiej po kampanii jesiennej:

Po wszystkich zamkach nieprzyjacielskich o chleb bardzo trudno, bo z rozkazaniem Imć Pana Hetmana młyny wszędzie koło nich popalono y poznoszono, żyto tylko sobie muszą warzyć y tym się żywią.

Konie nieprzyjacielskie bardzo zdychają z głodu wielkiego, bo siła Kawaleryi tego roku maią, a o siano, owies y słomę nad insze lata trudno.

Faktycznie trudności aprowizacyjne armii szwedzkiej były bardzo duże, co można już było zaobserwować w czasie oblężenia Brodnicy we wrześniu i odwrocie Szwedów po zdobyciu tegoż miasta. Nic więc dziwnego, że zwyczaj nakazywał ograniczać działania wojskowe w czasie zimowym, jako że wojsko raczej nie nadawało się do walki. Jak jednak okazało się w lutym 1629 roku, warunki zimowe można było wykorzystać także do zaskakującego ataku – o czym boleśnie miała się przekonać armia koronna pod Górznem.

Te nasze rohatynki

2011-10-30T19:04:00.000Z

W 1627 roku na sejmie jesiennym Jan Łowicki, starosta brzeski, wygłosił mowę na temat problemów systemu skarbowego, bezpośrednio wpływających na sytuację wojska koronnego. Apelując do zgromadzenia sejmowego miał powiedzieć:

O zamkach żadnej pieczy nie mamy, o amunicjach, o piechocie, aliud genus militiae [innego rodzaju wojska] nie chcemy. Te nasze rohatynki jedno się w jednym kącie od Wołoch, od Tatar przygodzą, a z ognistym ludem circum circa [dookoła] od Węgier aż do Moskwy sąsiedztwo.

Bardzo ciekawe jest użycie tu określenia rohatynki, odnosząc się najwyraźniej do uzbrojenia części jazdy kwarcianej walczącej z Tatarami. Potwierdza to co napisał Starowolski w 1628 roku o występowaniu lekkiej jazdy uzbrojonej w rohatyny właśnie. Zastanawia mnie jednak, że nie spotkałem się z żadną pisemną relacją o tak uzbrojonych żołnierzach w czasie wojny o ujście Wisły. Czyżby więc jazda zbrojna w rohatyny pozostała na Podolu (regimentach Chmielecki miał tam kilka chorągwi kozackich na czele których dzielnie bił Tatarów), gdyż upatrywano w niej formacji skuteczniejszej do zwalczania ordyńców? Ot, taka tam luźna idea, co Wy na to?

Buława dla Stefana

2011-10-30T10:50:00.000Z

20 listopada 1651 roku zmarł w Chmielniku Mikołaj Potocki, hetman wielki koronny. Stefan Czarniecki nie omieszkał natychmiast napisać o tym do króla - jego list jest wspaniałym przykładem lizusostwa i wpraszania się w łaski monarchy. Jak zobaczymy pułkownik wojska koronnego w dosyć bezczelny sposób przymawiał się w kwestii buławy:

Najjaśniejszy Miłościwy Królu Panie a Dobrodzieju Mój Miłościwy

Ubył W. K. M. stary a spracowany Hetman, mnie y swey Chorągwie osierociwszy Żołnierzów. Wyprawuię Towarzistwa z koła Priwatnego Palna Olędzkiego y P. Borzewickiego, P. Wąsowicza z uniżoną prośbą aby W. K. M. Pan moy Miłościwy przygarnąwszy nas do strzemienia swego w długim nie pozwalał nam zostawać sieroctwie. Pierwsząm przy i tym prośbę moie z poniżeniem głowy swey podaję do miłościwey łaski W. K M. Walecznośc W. K. M. będzie mi najpierwszym Promotorem y nieśmiertelna W. K. M. sława, z małego Żołnierza co iest wrodzona Monarchom, uczyni większego do usługi W. K. M. Sam Pan Bó pokazanę z rąk W. K. M. dobrodziejstwa przyjmie wdzięcznie od W. K. M. A Ja ochotnie życzliwie y odważnie do zgonu życia mego zasługiwać się W. K. M. nie przestanę. Uniżone usługi moie miłościwey łasce W. K. M. oddając (…) życzliwy poddany y uniżony sługa Stephan Czarniecki.

Jak jednak wiemy list nie przyniósł Czarnieckiemu żadnego pożytku – aż do 1654 roku buława wielka koronna wakowała, po czym otrzymał ją Stanisław Potocki. Czarniecki musiał się zadowolić buławą polną, którą nadano mu zresztą praktycznie na łożu śmierci.

Doradzali aby mię dobito

2011-10-28T20:43:00.001+01:00

Zapewne wielu Czytelników pamięta scenę wzięcia do niewoli ks. Bogusława Radziwiłła w ‘Potopie’ Henryka Sienkiewicza, ewentualnie w filmowej wersji ze wspaniałą rolą Leszka Teleszyńskiego jako księcia. Zobaczmy jednak jak całe wydarzenie opisywał (niezwykle zresztą barwnie) sam zainteresowany, czyli książę Bogusław:

Obudwóch wojsk potęga na mnie nastąpiła, która mię opasawszy, część ludzi na miejscu położyła, część pobrała, mnie w głowę bardzo rannego, na ziemi już leżącego, chorąży syna Supan Kazy agi grotem przy drzewcu chorągwi swej bardzo długim i ostrym do ziemi przyszpilić chciał, alem porwał casu ręką za grot i tak Bóg chciał, że się od drzewca ułamawszy w ręku u mnie został. Wystrzeliłem był jeden pistolet Swinarskiego odstrzeliwając, a drugi mi zmylił, gdym do tego, co mię ciął, ścisnął. Prowadził mię ten ordyniec pół mili przy koniu, nic ze mnie nie biorąc, a gdym ustał, zrzucił chłopca mego, Sułowskiego, z konia, także już wziętego, i mnie z nim wespół nań wsadził. Miałem w kieszeni w worku okopciałym dość bogaty klejnot, który mi po kilka razy Tatarzyn odebrać chciał, alem mu go nie dawał; on też nie mogąc się domyśleć, co w worku było, i rozumiejąc, jako mi sam potem powiedał, że to były relikwije, abo do nabożeństwa służące rzeczy, nie brał mi go. Gdy mnie ten Tatarzyn prowadził, poznał mię pacholik z wojska koronnego z pułku pana Wojniłowicza, który o tym usłyszawszy, że mnie wzięto, we czterdziestu koni przypadłszy, opończą na mnie rzucił i gwałtem mię Tatarom odjął. Zaraz mię potem do J.M. pana Gosiewskiego zaprowadził, który condolendo [współczując] kilką słów sorti meae [mojemu losowi] , opatrzyć mię cerulikowi swemu kazał. Tam zaraz tacy się naleźli konsyliarze, którzy svadebant [doradzali], aby mię dobito, ale że się szczęściem książę J.M. pan podczasy [Michał Kazimierz Radziwiłł], brat mój, trafił w wojsku, wziął mię do siebie i sub [pod] jego custodia [strażą] zostawałem, jednak non sine periculo [nie bez niebezpieczeństwa].

Aby ich w tej przyjaźni (lubo nam trochę przycięższej ale potrzebnej) utwierdził i zatrzymał

2011-10-27T16:09:00.000+01:00

Orda tatarska wspierająca armię koronną w 1654 i 1655 roku przeciw wojskom moskiewskim i kozackim nie robiła tego oczywiście z dobroci serca. Oprócz korzyści politycznych i łupów, dostojnicy tatarscy, na czele z samym chanem, otrzymywali słynne upominki, najczęściej w brzęczącej monecie. W liście który anonimowy autor wysłał do Aleksandra Wielowiejskiego, skarbnika krakowskiego, datowanym na 29 kwietnia 1655 roku możemy znaleźć następujący cennik według które obdarowywano krymskich wielmożów (pisownia oryginału, więc proszę mnie nie ganić za ortografię…):

Naprzód Sołtanowi Gałdze Talerów celnych 3000, Nuradynowi 2000, Sołtanikowi 200, Wezyrowi Hańskiemu 1500, Podskarbiemu Hańskiemu 300, Wezyrowi Sołtanowemu 300, Wezyrowi Nuradynowemu 300. Talerów zaś 200, które zostają, mają być dane tym, którym będzie rozumiał [tj. uzna za słuszne] JMP. Wojewoda Czerniechowski [Krzysztof Tyszkiewicz].

Przychylność tatarska była o tyle ważna, że wiedziano już, iż w owym czasie Król Szwedzki potężną armatę gotuję, we 40 000 (…) z Sztokholmu do Prus ruszyć się ma. Stąd też zadania jakie stało przed Krzysztofem Tyszkiewiczem było niezwykle ważne, któremu niech Pan Bóg funkcją poszczęści, aby ich w tej przyjaźni (lubo nam trochę przycięższej ale potrzebnej) utwierdził i zatrzymał, bo inaczej, gdyby się od nas oderwać mieli, już byśmy zginęli.

W barwie czerwoney, w barwie błękitney

2011-10-26T17:57:00.000+01:00

Wydaje mi się, że każdy okruch informacji o barwie naszej armii w XVII wieku jest interesujący, stąd też ucieszyło mnie znalezienie dziś w sieci Mekruryusza Polskiego. W numerze z 17 czerwca 1661 roku znajdujemy bowiem opis tryumfalnego wjazdu hetmanów koronnych (12 czerwca) i litewskiego hetmana wielkiego Pawła Sapiehy (13 czerwca) , świętujących zwycięstwa nad armią moskiewską w 1660 roku. Litewski hetman polny Wincenty Gosiewski nie był obecny z przyczyn oczywistych – jeszcze przez rok bowiem przyszło mu pozostawać w niewoli moskiewskiej.

W uroczystym marszu 12 czerwca, kiedy to defilowały oddziały koronne wzięły udział następujące oddziały piechoty:

200-osobowa chorągiew piesza hetmana wielkiego koronnego Stanisława Potockiego, w barwie czerwoney trybem polskim szła, szeregami z muzyką. Hajdukom przypadł zaszczyt niesienia 137 zdobytych moskiewskich chorągwi. Oddział prowadził rotmistrz chorągwi, Franciszek Szeligowski, który jednak nóg nie męczył, jechał bowiem konno

Chorągiew hetmana polnego Stanisława Lubomirskiego, w barwie błękitney z muzyką. Mimo że w samym Merkaryuszu nie ma o tym wzmianki, oddział ten liczył 100 żołnierzy, a dowodził nim rotmistrz Kalinowski

Ostatnim oddziałem pieszym była chorągiew Michała Kazimierza Radziwiłła, w barwie czerwoney trybem polskim z muzyką. Był to oddział liczący 120 porcji, który od 1657 roku wraz z resztą oddziałów Michała Kazimierza przeszedł z armii litewskiej do armii koronnej.

Cały pochód zamykała dragania Xcia Pana Koniuszego, czyli oddział dragonii ks. Bogusława Radziwiłła. Niestety, ku mojego wielkiemu rozczarowaniu nie ma tu ani słowa o wyglądzie tych żołnierzy.

Barwa gwardii JKM - cz. X

2011-10-26T13:14:00.001+01:00

I jeszcze jednak krótka notka ‘gwardyjska’ (AWu, już możesz zacząć marudzić, bo tym razem będzie tylko o wyposażeniu), dotyczącą mojej ulubionej rajtarii. Kiedy na wesele Władysława IV z Cecylią Renatą przybył we wrześniu 1637 roku poseł króla duńskiego Chrystiana IV, Tage Thott, przydano mu w eskorcie rajtarię przyboczną króla Władysława. Za karetą posłową jechała gwardia rajtarska zbrojna JKMci pod dwieście koni, z chorągwią tubis et tympanis triumphaliter.

Chodzi tu oczywiście o kompanię/chorągiew dowodzoną przez Jana Denhoffa. Oddział popisał się tu nader ładnie, trębacze i paukerzy na pewno robili sporo hałasu. Najważniejsze jest jednak określenie zbrojna, oznaczające że żołnierze nosili uzbrojenie ochronne. Co prawda z tak lakonicznej wzmianki nie można wywnioskować, czy chodzi tu o zbroje ¾ czy też komplet napierśnik + naplecznik, mimo wszystko jest to jednak kolejny (obok wcześniejszej o dwa lata relacji Ogiera) dowód na to, że nasza rajtaria przynajmniej w niektórych oddziałach nie porzuciła uzbrojenia ochronnego. W świetle wciąż pokutującej tezy prof. Wimmera jakoby rajtaria już około 1633 roku porzuciła uzbrojenia ochronne i przerzuciła się na noszenie koletów jest to znalezisko tym cenniejsze – a jestem przekonany, że istnieje jeszcze więcej źródeł z epoki, które potwierdzają używanie przez naszych rajtarów uzbrojenia ochronnego po 1633 roku.

Barwa gwardii JKM - cz. IX

2011-10-25T22:06:00.002+01:00

Krótka notka dotycząca gwardzistów Jana Kazimierza z marca 1667 roku. Kiedy monarcha udawał się na nabożeństwo kawalkaty jechało przed nim ze dwadzieścia koni, piechoty węgierskiej w deliach tureckich trzydzieści, niemieckiej ze czterdzieści w płaszczach także.

Owa kawalkata może dotyczyć rajtarów-drabantów lub dragonów, ewentualnie grupy dworzan (co chyba mniej prawdopodobne, jako że wydaje się logiczne, iż to oddział wojska otwierał pochód). Ciekawa jest kwestia piechoty niemieckiej w płaszczach – może to także dragoni z oddziału przybocznego króla?

Z 1400 do 480 - w dwa lata bez przystanków

2011-10-25T13:00:00.000+01:00

Wspomniałem kiedyś o regimencie piechoty Jana Weyhera, zaszczytnie walczącym przy oblężeniu Smoleńska w okresie 1609-1611:

http://kadrinazi.blogspot.com/2011/04/regiment-na-szesc-rot-podzielony.html

Zapewne kiedyś pokuszę się o dokładny opis działań tej jednostki w toku kampanii (bo jest to wątek niewątpliwie ciekawy), póki co jednak chciałbym się nieco pobawić matematyką. Jako że dysponujemy materiałami źródłowymi do zapłaty żołdu dla tego regimentu za cały okres walk (lipiec 1609 – lipiec 1611) warto przyjrzeć się, jak wyczerpujące i krwawe było to oblężenie dla strony polskiej.

Regiment zaczął służbę w sile 1400 porcji, tyle wykazywanych jest w okresie 21 lipca – 21 sierpnia 1609 roku. Już jednak miesiące pomiędzy 21 września a 21 listopada to spadek liczebności do 1127 porcji. Kolejne trzy miesiące (21 listopada 1609 roku – 21 lutego 1610 roku) wykazują 1007 porcji. Dla okresu 21 lutego - 21 czerwca 1610 roku etatowy stan regimentu to 962 porcje. Pomiędzy 21 czerwca a 21 lipca regiment miał liczyć już tylko 840 porcji. Z kolei do 21 września zanotowano niewielki spadek, do 818 porcji. Pomiędzy 21 września a 21 października regiment to już tylko 641 porcji (mniej niż połowa stanu wyjściowego!). Do 21 listopada Wejherowi zostaje pod komendą 591 porcji. Dwa kolejne miesiące (do 21 stycznia 1611 roku) wykazują 551 porcji. W kolejnym miesiącu (do 21 lutego) notujemy spadek do 480 porcji. Taki stan etatowy miał się utrzymać do końca służby regimentu, to jest do 6 lipca 1611 roku.

Mimo że są to stany etatowe, od których musimy odjąć ‘ślepe porcje’ i typowe dla epoki nadużycia i straty marszowe, to i tak obraz który nam się tu rysuje jest nader ponury. W toku długotrwałej służby regiment Wejhera (który jak sądzę nie otrzymywał żadnych uzupełnień) został zdziesiątkowany, tracąc ponad 2/3 stanu. Jednostka brała udział w wielu szturmach, do tego musimy doliczyć trudy samego oblężenia, krwawe żniwo wśród knechtów musiały także zebrać choroby i problemy aprowizacyjne.

Czeshinka

2011-10-24T12:22:00.000+01:00

W pamiętnikach Patricka Gordona można znaleźć interesujący opis słynnych cieszynek, czyli strzelb myśliwskich produkowanych w Cieszynie. Pozwolę sobie zacytować oryginał, mam nadzieję że XVII-wieczna angielszczyzna nie sprawi nikomu problemu. Wzmianka pochodzi z opisu ataku polskich partyzantów (okolicznej szlachty i górali) na Limanów, gdzie w grudniu 1655 roku rozłożył się na leżach zimowych regiment rajtarii Pontusa de la Gardie, w którym służył szkocki pamiętnikarz. Polacy zastrzelili szwedzkich strażników, bez większego hałasu, co Gordon wytłumaczył następująco:

Their ryfled gunnes, being heavy and takeing a very litle bullet not much bigger as a good pease, and not much powder, shoot very just without makeing a loud report, the peculiar name of lock is czeshinka.

Rydwan, karacena, wielbłądy i okrutne strzelanie z janczarek

2011-10-23T21:18:00.000+01:00

W styczniu 1626 roku wyprawa ordy krymskiej, dowodzona przez samego chana Mehmeda Gereja III, wpadła na Podole, rozsyłając czambuły dla złupienia okolicznych terenów. Hetman Koniecpolski, po zebraniu sił kwarcianych i prywatnych, wyruszył za Tatarami, udało mu się jednak tylko 22 lutego dopaść i zniszczyć ich straż tylną. Koniecpolski potrafił jednak propagandowo wykorzystać ten niewielki sukces, prezentując łupy i jeńców. Na jego szczęście w ręce polskich żołnierzy wpadła część prywatnego dobytku chana - rydwan (zapewne chodzi tu o jakiegoś rodzaju zdobny wóz chański), karacena Mehmeda Gereja (znaleziona na rydwanie właśnie) i szkatuła z kości słoniowej. Dodatkowo Tatarzy stracili cały swój park artyleryjski, składający się z czterech dział (prawdopodobnie niewielkich armatek polowych), a także, cenionych jako zdobycz, wielbłądów niemało. Ciekawa uwaga, być może wskazująca na udział w starciu przybocznych oddziałów piechoty chańskiej (a to wszak rzadkość w armii tatarskiej) – w czasie walki 22 lutego jeden z polskich uczestników starcia zanotował:

Tatarowie jakby m oczy wybrał, w Dniestr skoczyli, z janczarek jednak do nas, broniąc przeprawy, strzelali.

Przez ten cały rabunek wielką szkodę poniosło wojsko

2011-10-22T11:02:00.002+01:00

Ciekawy wycinek z historii kampanii w 1664 roku, czyli nieudanej wyprawy polsko-litewskiej przeciw Moskwie. Naoczny świadek wydarzeń – Michał Leon Obuchowicz – tak oto relacjonuje wybuch paniki w taborach armijnych i następującą po nich anarchię:

Tamże wozy taboru Królewskiego, powoli dla ścisłych dróg idącego, nadeszły wojska gdzie z wielką trudnością tak przeprawy rzeki, jako i tabor mijać komunik musiał z wielkim zamieszaniem, które częścią lasy ciemne i ciasne drogi, częścią pośpiech czynił. Któś postraszył z tyłu, że idzie Moskwa, co żywo od wozów kozacy w lasy i to było hasło że do rabowania rzucili się, gdzie każdy z hultajstwa dragonii i luźnych przywiązał; przez ten cały rabunek wielką szkodę poniosło wojsko, tak w rynsztunkach, zbrojach, siedzeniach i innych sprzętach, jako i koniach, bo prawie wszystkie podjezdki zostały na puszczy i część pocztowych, dla trudnego pożywienia idąc mil trzydzieści kilka pustynią, żadnych wsi niewidząc ani przytuliska.

Rajtaryi na 5700 koni

2011-10-20T11:52:00.000+01:00

Jak już kiedyś pisałem na blogu, Władysław IV planował ogromną armię na swoją wojnę z Tatarami i Turkami. Wśród wojsk które zaciągnął/próbował zaciągnąć nie mogło zabraknąć i mojej ukochanej rajtarii. Dzięki uprzejmości Jerzego Czajewskiego [bardzo dziękuję i pozdrawiam!] wszedłem w posiadanie Komputu wojska koronnego na ekspedycję turecką, która król chciał podnieść.. gdzie możemy znaleźć listę 12 jednostek rajtarii, liczących aż 5700 koni. Przyjrzyjmy się więc jakie to oddziały chciał widzieć król w swojej armii:

X. koniuszy W. X. L. – 500 – Koniuszy litewski to oczywiście ks. Bogusław Radziwiłł

Starosta warszawski [Jan] Grzybowski – 500

Opacki starosta lubowicki – 200

Denhof – 600 – zapewne to Jan Denhoff

Pan krakowski – 1000 – być może to wojewoda krakowski, Stanisław Lubomirski

Oberster [Jan?] Berk – 600

Frakenberg – 600 – Balcer Franckenberk faktycznie wystawił taki regiment rajtarii

Tyzenhaus – 200

p. Sremski – 400

Jekobsen – 200

Holczur -200 – być może jeden z braci Olazurów (Holazurów) walczących w wojnie smoleńskiej?

Gainskoch (?) – 200 – czyżby jeden z licznego rodu Genskopfów?

Plan bez wątpienia ambitny, jak i cała idea wyprawy królewskiej – szkoda że skończyło się tylko na burzy w łyżce wody…

Szpiedzy bez masek w toruńskich Nowościach - wspierajmy pracę Szymona

2011-10-17T23:04:00.001+01:00

Mój przyjaciel, znakomity gawędziarz, miłośnik historii, dobrej muzyki i filmu a także dziennikarz - Szymon Spandowski - autor wspaniałego blogu 'Piąta Strona Świata' ma szansę na własną stronę w toruńskim wydaniu 'Nowości'. Na swoim blogu i w artykułach w tejże gazecie stara się ocalić od zapomnienia stary Toruń i okolice, odkopując archiwalne zdjęcia i wspomnienia starszego pokolenia. Podrzucam link do apelu Szymona:
http://szymon-spandowski.blogspot.com/2011/10/pomozcie-prosze-i-nie-pozwolcie-dawnemu.html
18 października wejdźcie na stronę internetową 'Nowości' i kliknijcie na link do artykułu. Nie dajmy wspaniałym ludziom i ich historiom zniknąć w pomroce dziejów...

Chorągwie kuse, szkapy u nas wszytkich pomarniały

2011-10-17T18:39:00.000+01:00

Wojna smoleńska 1632-1634 to niezaprzeczalnie jeden z największych tryumfów naszego XVII-wiecznego oręża. Nie można jednak zapominać, że za zwycięstwo przyszło zapłacić straszliwą ceną. Odsiecz miasta związana wszak była w długotrwałą kampanią, gdzie żołnierze musieli cierpieć niewygody i trudy, zwłaszcza jesienią i zimą 1633/1634. ‘Krwawe’ straty obydwu stron musiały być wysokie, jednak to głód, choroby i trudne warunki atmosferyczne miały zebrać najgorsze żniwo wśród żołnierzy. Tak oto w liście z 3 grudnia 1633 roku pisał z obozu pod Smoleńskiem Samuel Przypkowski, służący w wojskach litewskich:

Jużci to one sławne regimenty [piechoty cudzoziemskiej] nasze do tego przyszły, że ledwie po stu, po półtorasta pod niektórymi co było [ich początkowo] po 1200. Przyczyna głód, niepłacenie [żołdu], srogie uciekanie i timitidas naszych Polaczków, acz i z koronnego wojska wszytkich pacholików więtsza połowica pouciekało. Chorągwie kuse, szkapy u nas wszytkich pomarniały, głód, niedostatek, praca, niewczas, pluty, a teraz już śniegi i mrozy srodze nam w polu dokuczają.

Ekstraordynaryjne poczty do obozu przysłali... - cz. IX

2011-10-16T11:56:00.002+01:00

W październiku 1594 roku w obliczu groźby najazdu tatarskiego (orda miała wracać z Węgier przez tereny polskie) król Zygmunt III nakazał mobilizację wojska w celu zatrzymania ordyńców. Wysłane z Krakowa siły królewskie były nader skromne – kilkanaście set człeka – na czele z hetmanem nadwornym Mikołajem Zebrzydowskim oraz Aleksandrem Koniecpolskim. Poważnym wsparciem dla wojsk zaciężnych były natomiast siły prywatne dzierżawców królewskich, uniwersałem monarchy zebranych ku takiey potrzebie Rzeczypospolitej (…) co z miłości przeciw Oyczyźnie bieżeli iako na gwałt. Wojsk prywatnych miało się zebrać do kilkanaście tysięcy, a tak je opisywał Joachim Bielski:

- poczet znaczny Woiewody Kiiowskiego [Konstantego Wasyla Ostrogskiego]: który miał z synem młodszym Woiewodą Wołyńskim [Aleksandrem Ostrogskim] do dwu tysiącu koni

- Xiążę [Janusz] Zbarazkie Woiewoda Bracławski do piąci set

- Xiąże [Janusz] Zasławskie Woiewoda Podlaski do czterech set

- Gerzy Mniszek Woiewoda Sendomirski y Hieronim Mielecki Starosta Sendomirski z innemi przyiacioły swemi mieli też przez tysiąc koni

- Bełzan pod iedną Chorągwią było do czterech set koni: nad którymi był przełożon Mikołay Ostrorog y Jan Lipski z Goraia Herbu Korczak

- sto koni Lublinian, które wiódł Adam Gorayski

- Nuż Podolan, Lwowian y innych Rusnaków było dość

Wojsko to zabawiło w obozie do zimy, jednak Tatarzy nigdy nie nadeszli – dowiedziawszy się o siłach polskich przez Multańską ziemię do domu przyszli. Jak więc widzimy demonstracja wojsk prywatnych przyniosła pełny sukces.

Biada temu domowi, gdzie dobodzie krowa wołowi

2011-10-15T16:02:00.000+01:00

Na przełomie XVI i XVII wieku poeta Piotr (Młodszy) Wężyk Widawski w swoich utworach zwracał uwagę na nadmierne zbytki którymi otaczała się szlachta. Proponował on też Leges sumptuariae albo uniwersał Poborowy, na zbytki, utraty i niepotrzebne wystawy. Jest to wręcz kapitalny, acz żartobliwy spis kar które winno się wymierzać za wszelakie przewiny i zbytki najgorsze. Poniżej kilka co ciekawszych fragmentów, dotyczących relacji damsko-męskich:

Który upiwszy się zwadę czyni złotych 12 [ma zapłacić]; który po pijanu [pijanemu] żonę stłucze mniej bo złp. 6 tylko [kary za bicie żony na trzeźwo nie przewidziano…]

Od pierścienia co nim wskazuje, abo na pannę kiwa złoty 1.

Od umizgania groszy 24 [niestety brak dokładnej definicji takowych umizgów]

Która mężowi nie wierzy złotych 10, bo sama nic dobrego.

Która mężem rządzi złotych 20. Biada temu domowi, gdzie dobodzie krowa wołowi; gdzie donica rządzi, tam wiercimak błądzi.

Młodzieńcy którzy szpetni a miłośni, mają dawać po złotych 6. Który tańcuje a nie umie groszy 10, bo lepiejby niechał.

Żonaty który siłę ma dzieci, a brodę często goli, od każdego golenia groszy 15.

Od wąsa kręcenia i przeglądania się groszy 10.

Kolejny Mowgli z XVII wieku

2011-10-14T11:12:00.002+01:00

Obiecałem kolejną historyjkę o dziecku wychowanym przez niedźwiedzie – oto i ona:

W roku 1670 za panowania Jana Kazimierza, żołnierze w lesie pod Grodnem dwóch chłopców znaleźli, z których jeden, skoro ludzi postrzegł, wraz z niedźwiedziami uciekł na pobliższe bagnisko, drugiego lubo też uciekającego złapali żołnierze, zawiedli do Warszawy, gdzie go ochrzczono imieniem Józef. Mógł on mieć lat 12 lub 13 wszystkie ruszenia i czyny jak u zwierząt. Nie tylko bowiem same mięso, miód, dzikie jabłka i leśne owoce lubił, lecz chodził na czterech nogach. Po chrzczeniu z wielką trudnością przyszło go nauczyć by chodził na tylnych nogach. Języka polskiego nigdy nie mógł się nauczyć, leczy gdy tylko chciał, ryk niedźwiedzi wydawał. Po niejakim czasie Król [Jan] Kazimierz darował go Staroście Poznańskiemu, Piotrowi Adamowi Opalińskiemu, ten go używał za stróża, do noszenia drzewa i wody do kuchni. Zwierzęcych, dzikich skłonności swoich nie porzucił do śmierci. Często udawał się do lasów; obcował z niedźwiedziami, którzy go jak wychowańca swego nie obrażali w niczem.

Ekstraordynaryjne poczty do obozu przysłali... - cz. VIII

2011-10-13T12:55:00.000+01:00

Latem 1626 roku na Ukrainie zebrano silne zgrupowanie wojsk kwarcianych, które miało zabezpieczyć granicę na wypadek ataku tatarskiego i/lub tureckiego. Nie mogło zabraknąć tam i sił prywatnych, były to jednak oddziały nader skromne. Pięciu magnatów wystawiło swe oddziały do wsparcia kwarcianych:

JPan [Jakub Sobieski] Stta Krasnostawski kozaków [jazdy kozackiej] 100

JP Mikołay Ostroróg W[ojewo]dzic Poznański kozaków 100

P. [Zginiew] Oleśnicki, Stta [starosta] Opoczyński koni 40

P. [Marcin] Szyszkowski Stta Lelowski koni 40

P. [Jan Ferdynand lub jego syn Ferdynand] Myszkowski Murgrabia koni 60, piechoty 70.

Nie wiem jaką jazdę wystawili Oleśnicki, Szyszkowski i Myszkowski, podejrzewam jednak, biorąc pod uwagę specyfikę zagrożenia, że mogła to być jazda kozacka.

Kieleckie plafony

2011-10-12T23:03:00.000+01:00

Serdecznie zapraszam do lektury blogu Artura, niezwykle ciekawy wpis na temat plafonów w Pałacu Biskupim w Kielcach:
http://fromholdblog.blogspot.com/2011/10/armia-z-sufitu-czyli-biskupie-plafony.html
To wciąż bardzo słabo opisany temat, a jest to ciekawe źródło ikonograficzne do historii wyglądu armii polskiej i litewskiej w pierwszej połowie XVII wieku

Dragonia w ikonografii - cześć II

2011-10-11T17:12:00.000+01:00

Kolejne wizerunki dragonii trafiły do mnie dzięki uprzejmości Jerzego Czajewskiego (serdecznie pozdrawiam!). Ich autorem jest Wilhelm Dilich (1571-1655), urodzony w Hesji ilustrator i inżynier, który sam określał się jako Geographus und Historicus. Wizerunki pochodzą z dzieła Kriegsbuch… niestety nie wiem jednak czy z pierwszego wydania (ok. 1607 roku) czy też z bardziej znanych edycji z drugiej połowy XVII wieku. Zauważmy że znów mamy tu opancerzonych pikinierów – tak jak u Wallhausena. Nieco inaczej wyglądają konni muszkieterzy, u których brak morionów, zamiast których widzimy kapelusze. U siodeł brak pistoletów, dragoni mają też trzewiki typowe dla piechoty, zamiast wysokich butów charakterystycznych dla kawalerii. Wydaje się prawdopodobne że ryciny te zostały oparte o pierwsze wydanie, jednak nieco je zmodyfikowano zgodnie z modą z drugiej połowy wieku.

Kolejny konkurs husarski na forum Strategie

2011-10-10T16:40:00.000+01:00

Na forum Strategie nowa edycja konkursu husarskiego, do wygrania książki Radka Sikory:
http://www.strategie.net.pl/viewtopic.php?f=31&t=10357
Jako że znów niżej podpisany ułożył pytania (ciekawym czy sprawią dużą trudność?) serdecznie zapraszam do wzięcia udziału w konkursie. Tym razem pytań nieco więcej niż ostatnio, bo siedem.

Pozdrawiam!

Michał 'Kadrinazi' Paradowski

Litewski to Mowgli, przez panią Baloo wychowany

2011-10-10T10:52:00.002+01:00

Anglik Bernard O’Conor, nadworny lekarz króla Jana III Sobieskiego, pozostawił po sobie interesujące zapiski dotyczące panowania tego władcy. Pierwszy fragment jego spostrzeżeń jaki chciałbym zamieścić na blogu dotyczy znalezionego na Litwie chłopca, wychowanego w głuszy przez niedźwiedzia. Tak oto nasz pan doktor pisał o owym Mowglim:

Chłopiec ten sądząc po wzroście lat 10, mieć mogący, był twarzy ponurej bez rozeznania i żadnej mowy. Chodził na rękach i nogach; wyjąwszy skład ciała, nic w nim ludzkiego widzieć nie można było. Że jednak później zmyślność jakąś postrzeżono w nim, ochrzczono go. Zawsze jednak był niespokojnym, dzikim we wszystkich swoich postępowaniach, zawsze przemyśliwającym jak uciec. Na koniec założywszy na piersi popręgę, przykuto go do ściany, tak że na nogach prosto stać musiał, a rąk jak ludzie używać. Tym sposobem przyzwyczajano go powoli siedzieć u stołu, twardym i prawie nie ludzkim głosem, potrzeby swoje wyrażać. O latach, które przepędził w lasach, nie więcej umiał nas nauczyć, nad co byśmy my powiedzieć mogli o czasie spędzonym w kolebkach naszych. To mi sam Król i wielu z pierwszych Senatorów, jak rzecz niewątpliwą opowiadali. Twierdzą, że niedźwiedź jeźli znajdzie w lesie porzucone dziecie, wraz go rozdziera, lecz jeźli niedźwiedzica, użycza dziecku takiemu swego pokarmu, bierze go, niesie do jamy swojej i wraz z własnemi szczeniętami karmi.

Trucizna, sztylet, pistolet - cz. IV

2011-10-09T11:40:00.001+01:00

Elżbieta I miała szczęście w nieszczęściu do niedoszłych zamachowców. Nieszczęściem był fakt, że katoliccy spiskowcy (rodzimi i zagraniczni) próbowali pozbyć się władczyni, mając nadzieję, że jej śmierć pozwoli na powrót Anglii w obręb wpływów Rzymu. Szczęściem królowej był sir Francis Walsingham, szef jej wywiadu, kontrwywiadu i tajnej policji, który za pomocą szerokiej sieci szpiegów (Kit Marlowe anyone?) dusił wszelkie spiski w zarodku. Dziś opowiastka o niedoszłym zamachu na Elżbietę, który skończył się na fazie planowania – czy raczej chwalenia się planowaniem – ale miał nader niemiłe skutki dla kilku gentelmanów.

Szlachcic z Warwickshire, niejaki Somerville (lub Somerfield) w gronie znajomych podał pomysł, ze uda się do Londynu i zastrzeli królową podczas jej przejażdżki konnej. Miał on zamiar podjechać do królowej i zastrzelić ją z swojego dagga (pistoletu). Chwaląc się pomysłem miał też powiedzieć, że ma nadzieję ujrzeć głowę królowej nabitą na pikę, jest ona albowiem wężem i żmiją [nie był chyba najlepszym ofiologiem). Jak się zdaje niedoszły zamachowiec nie miał zbyt równo pod sufitem, przechwalając się pomysłem w dosyć szerokim gronie. Jakiś usłużny doniósł o całej aferze jednemu z psów gończych sir Francisa i szlachcic, a na dokładkę jego teść a także kapelan, trafili do lochu. W trybie przyśpieszonym skazano ich na karę śmierci. Sommervile/Somerfield jednak na szafot nie trafił, znaleziono go bowiem powieszonego w celi. Co prawda zarzekał się wcześniej, że pomysł był wyłącznie jego autorstwa i że nie reprezentował większej grupy, jeden z agentów Walsinghama podał teorię, że to nieznani wspólnicy Sommervile’a pozbyli się go w obawie przed wsypą. Cała ta afera okazała się więc w sumie nader tragiczną farsą…

Dragonia w ikonografii - cześć I

2011-10-06T11:59:00.001+01:00

Tematy związane z ikonografią cieszą się sporym zainteresowaniem Czytelników niniejszego bloga, chciałbym więc rozpocząć kolejny cykl, nieco na tle ‘Malarzy znanych i nieznanych’. W krótkich wpisach z nowej serii chciałbym się przyjrzeć, jak w ikonografii XVII-wiecznej przedstawiono żołnierzy mojej ukochanej formacji, czyli dragonii. Zobaczymy jak wyglądało to w różnych krajach oraz jak zmieniał się wygląd ‘konnej piechoty’ na przestrzeni XVII wieku. Mam nadzieję, że tematyka ta Was zainteresuje.

Jako pierwsze przykłady z Johana Jacobiego von Wallhausena. To absolutna klasyka, znana chyba każdemu miłośnikowi epoki. Konny muszkieter w morionie, acz słusznie pozbawiony jakiegokolwiek innego uzbrojenia ochronnego. Jak widzimy żołnierz ten ma forkiet, jasno wskazujący, że jego broń nie nadawał się do strzelania z siodła.

Drugi z dragonów to konny pikinier. Ten pan to efekt pomysłu Wallhausena, według którego dragoni mieli być klasycznym regimentem piechoty, acz transportowanym na końskich grzbietach. Po spieszeniu jednostka ta miała walczyć jak pozostali piechurzy. Stąd też pikinier ma na sobie zbroję i hełm, a w ręku długą pikę. Problem jest tylko taki, że sam pomysł pozostał li i jedynie w zamyśle, w praktyce dragonów wystawiano tylko jako oddział strzelców. Co prawda pewien nadgorliwy angielski oficer w czasie Angielskiej Wojny Domowej zbytnio zapatrzył się w ryciny przedrukowane w angielskich podręcznikach i wyposażył swoją kompanię zarówno w piki jak i muszkiety, był to jednak odosobniony przypadek.

Ryciny z pracy Wallhausena kopiowano i drukowano w rozlicznych europejskich podręcznikach militarnych tej epoki, utrwalając zafałszowany wizerunek dragonów-pikinierów, który trafił też niestety do historiografii.